اطلاعات ما دربارهء زندگى او منحصر بمطالبى است كه در آثار او آمده است . بقول خودش خنجى الاصل ، شيرازى المولد و المنشأ ، اصفهانى الدار و المسكن است . خنج از توابع لارستان فارس است كه تا اوايل قرن دوازدهم هجرى ساكنان آن سنيان متعصبى بودند و همين تعصب باعث شد كه بمهاجمين افغان ، هنگام حمله به اصفهان كمك كنند . و بر اثر همين يارى به افاغنه بود كه نادرشاه آنانرا شديدا تنبيه كرد . در شجرهء نسب خود ، مؤلف بيش از جد اعلاى خود را ذكر نميكند ، اما نام غير عادى پدرش يعنى « روز بهان » ممكن است راهنمايى براى رسيدن به اصل او باشد . چنين نام به سلسله‌اى از فضلا از اهل فسا اطلاق ميشده است . « 1 » و صاحب روضات الجنات بنقل از مقامات سيد نعمت اللّه جزايرى گويد « قاضى الحرمين [ ميرزا مخدوم شريفى ] جد مادريش سيد شريف مشهور و جد پدريش فضل بن روزبهان است . » « 2 » ميرزا حسن فسائى در ميان سرشناسان خنج قاضى زين الدين على بن روز بهان را نيز نام ميبرد . « 3 » 2 - پدر و مادر مؤلف دربارهء پدرش گويد او [ جمال الدين روز بهان ] دستار سردارى را به تاج ترك بدل كرده و در اصفهان در كنج فراغى نشسته و به نوشتن كتب مشغول است ، در سرماى زمستان او را به تبريز بردند و بمصاحبت سلطان يعقوب ( 896 - 884 ) در آوردند و در آنجا كتاب ثمرات الاشجار را نوشت . « 4 » آقاى محمد امين خنجى اطلاعات بيشترى دربارهء پدر فضل اللّه به اين شرح نوشته‌اند « جمال الدين روز بهان بن فضل اللّه خنجى پدر فضل اللّه است ، وى از علما و دانشمندان قرن نهم هجرى است و در عصر دولت آق قوينلو در زمرهء سران و زعماى اصفهان بوده است . در آغاز سلطنت يعقوب بايندر ، حاجى بيك در اصفهان طغيان كرد . پس از سركوبى وى سرداران عراق به پايتخت ( تبريز ) احضار شدند تا به خيال طغيان نيفتند . جمال الدين روزبهان نيز در زمرهء آنان بوده است . وى موقع ورود به تبريز مورد احترام و تجليل سلطان يعقوب قرار گرفت و در دربار وى قرب و منزلتى يافت ، در همان اوان يكى از تصانيف خود بنام « ثمرة الاشجار » « 5 » را كه ابيات زير سر آغاز آن كتاب است بپادشاه تقديم كرد و مورد قبول و پسند سلطان واقع شد : تا به حمد تو نعره زد بلبل * همه كوشيم چون درخت گل برگ بر شاخها زبان دارد * نشنوا گوش دل گران دارد اين درختان بنزد اهل كمال * ملكانند شاخها پر و بال همه تسبيح و حمد ميگويند * همه حق را در آب ميجويند

--> ( 1 ) - شد الازار چاپ مرحوم قزوينى و اقبال صفحات 243 تا 253 شماره‌هاى 171 - 176 . صفحات 227 تا 239 شماره‌هاى 162 - 166 - دربارهء مرقد مشهورترين افراد اين خاندان يعنى روزبهان بن ابى نصر البقلى ( متوفى 606 ) بمقالهء ايوانف در مجلهء « اژياتيك سوسايتى اف بنگال » سال 1927 دورهء 24 شمارهء 4 ص 354 ن . ك . ( 2 ) - روضات الجنات تأليف ميرزا محمد باقر موسوى ص 500 . ( 3 ) - فارسنامهء ناصرى ( 1311 ه . ق . ) ج 2 ص 197 بنقل از كتاب مزارات شيراز . ( 4 ) - ترجمهء انگليسى تاريخ عالم آراى امينى ص 40 و 48 . ( 5 ) - نام « ثمرة الاشجار » چنان كه مينورسكى نقل كرده است بايد « ثمرات الاشجار » بصيغهء جمع باشد .