اسمعيل و ابراهيم و غير آن و قيامت برنخاسته باشد ، دروغى در كلام نبوى باشد ، حاشاه من ذلك . اينست توضيح كلام . القصه حضرت خان آن روز در آن باب سخنى نفرمودند ، ديگر روز فرمودند مرا در حديث دىروز هنوز ترددى در خاطر هست و چنان بخاطر ميرسد كه شايد كلام مأوّل باشد و در تقرير امارت قيامت الغازى در كلام باشد و وجه تأويل آنكه مراد [ 35 ر ] از امه در حديث بطن زمين باشد و مراد از فرزندى كه ازو متولد شود آدميان باشند كه بواسطهء نفخ صور از قبور بيرون آيند . گوييا جبريل چون سؤال از آنحضرت صلوات اللّه و سلامه على نبينا و على جبريل فرمود كه نشانهء قيامت چيست ؟ آنحضرت صلى اللّه عليه و سلّم بر طريقه الغاز فرمود : كه قيامت آن زمانست كه بطن امهء زمين شكافته گردد و اولاد اصحاب قبور از آن بطن بيرون آيند و چون شكافته شدن زمين و بيرون آمدن اصحاب قبور سابق بر قيام قيامتست باندك زمانى بطريق كنايت و الغاز آن را امارت آن ساخت و در بسيارى از كلام محققان واقع شده كه بطن زمين را ياد كرده‌اند و آن را مادر خود شمرده‌اند و در اشعار شيخ فريد الدين عطار اشارت بدين سخن در چند موقع واقع شده چنانچه ميفرمايد در بعضى اشعار خود آنچه معنى او بدين راجعست كه از آن مادر كه زادم باز ببطن او در ميروم و مراد او زمين است و امّهات سفليه را بسيار اطلاق كنند و زمين را از جملهء آن شمرند و بعضى ارباب تأويل در فرمودهء « يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها » گفته‌اند از « وضع حمل » مراد بيرون آمدن اولاد اصحاب قبورست از بطن زمين كه بمثابت فرزند كه از مادر زايد آدميان از آن بيرون مىآيند در حديث هم مىتواند بود كه بطريق تأويل از « امه » زمين خواهند و از ربّهء او اصحاب قبور ارادت كنند و او را علامت قيامت دانند زيرا كه قيامت بعد از خروج اصحاب قبور خواهد بود از مقابر خود كه آن بطن زمين است اين بود تقرير آنحضرت در شرح اين حديث و فى الواقع از روى تأويل معنى غريب است و انتقالى خوب فرمودند من حيث التأويل و اگر تتمهء حديث كه فرمودهء « و ان ترى الحفاة العراة