بود . « 1 » شاه عباس در 27 رمضان به هرات وارد شد و چون سلاطين ازبك دوباره خواهان صلح شدند ، او سرانجام برآن شد تا كار ازبكان را يكسره كند و خراسان را از دست آنان ايمن سازد ؛ زيرا خراسان حدود يك سده در دست صفويان و ازبكان مىچرخيد و جنگهاى خونينى در آنجا درمىگرفت . بدين ترتيب شاه عباس با ازبكان صلح كرد و پس از صد و پانزده سال جنگ و خونريزى ( 1031 - 916 ه . ق ) به كار ازبكان پايان داد و اين امر سبب شد تا مردم اين ناحيه پس از سالها رنج و عذاب از تاخت‌وتاز ازبكان رهايى يابند و از آرامش برخوردار شوند . ويژگى اثر كتاب مسخر البلاد از متون ارزشمند در باب منطقهء ماوراء النهر ، خاندان شيبانيان و روابط ايرانيان و ازبكان در دورهء صفويه است . مؤلف در اثر خود به شرح روابط صفويه و ازبكان از روزگار شاه اسماعيل اول ( 930 - 906 ه ق ) تا عهد پادشاهى عبد الله خان ازبك ( 1006 - 991 ه ق ) مىپردازد . از آنجايى كه خود در عهد فرمانروايى عبد الله خان حضور داشته و از نزديك شاهد بسيارى از وقايع و حوادث ايام بوده ، در اين بخش اطلاعات ارزنده‌اى به خواننده عرضه مىدارد . نويسنده از شرح روابط صفويه و ازبكان در دوران شاه اسماعيل ثانى و محمد خدابنده به شتاب گذشته و حوادث دوران پادشاهى شاه عباس و ارتباط او با ازبكان را تا عهد عبد الله خان ازبك نيز به‌طور ناقص بيان مىكند . اين اثر ، نه‌تنها از حيث شمول بر روابط سياسى بين الدولتين ، بلكه از نظر ذكر پيوند فرهنگى ايران ، به‌ويژه تأثير زبان فارسى با قلمرو شيبانيان نيز حائز اهميت است . مثلا مؤلف قليچ قرا سلطان را شخصى معرفى مىكند كه اكثر اوقات به زبان فارسى تكلم مىكرد و كمتر به تركى سخن مىگفت . يا از هرات و سمرقند و بخارا به عنوان پايگاهى كه شاعران و هنرمندان و اديبان و به‌طور كلى اهل قلم و هنر ايرانى بر اثر سختگيرىهاى صفويان بدان پناه جسته و باقى زندگانى خود را در دربار شاهان شيبانى گذرانيده‌اند ، ياد مىكند . مسخر البلاد به جهت درج برخى كلمات ماوراء النهرى و آشنايى محققان با اين واژگان و از

--> ( 1 ) . عالم‌آراى عباسى ، ج 2 ، ص 978 .