موريتس دو كوتز بوئه ( مترجم : محمود هدايت )
83
مسافرت به ايران بمعيت سفير كبير روسيه در سال 1817 م ( فارسى )
قشون دشمن را به ضرب شمشير مغلوب و مقهور ساخت در سنه 1731 كه در نتيجه انقلاباتى دولت صفويه منقرض شد دوباره ايروان بدست تركان افتاد ولى در 1734 دوباره نادرشاه افشار آن را پس گرفت ضمنا هراكليوستزار گرجستان هم از انقلابات ايران استفاده كرده چندى مالك ايروان شد ولى به زودى اين شهر و ساير متصرفات خود را از دست داد - قشون روسيه براى گرفتن ايروان بسر كردگى كنت گودوويچ اين شهر را طرف حمله قرار داد ولى شكست خورده كارى از پيش نبرد . رود ارس از پاى كوه آرارات ميگذرد و در عقب آن اين كوه به دو قله تقسيم مىشود قلهء كوچك را اهالى آرارات ساداش يعنى پسر قله آرارات گويند - ارمنستان از اينجا شروع مىشود يعنى از نزديكى معادن نمك و بلاد متصرفه كردان . كوه آرارات از نصف ارتفاع به بالا دائم از برف مستور و نوك آن در ابر مخفى است - در اطراف اين كوه قصص و افسانههاى زياد نقل ميكنند ولى آنچه محقق است اينست كه تا حال كسى نتوانسته بقلهء آن برسد ، علت آنست كه در وسط آن يخچالهائيست كه بالا رفتن از آنها غيرممكن است ، گويند وقتى يكنفر پاشاى ترك به خيال اين مسافرت خطرناك افتاد ولى در نيمهء راه گرفتار چنان باد و سرمايى شد كه بالاجبار از انجام تصميم خود صرفنظر كرد . فعلا سه سال است كه يك بهمن عظيم برف از اين كوه جدا شده ، اهالى ميگويند كه يك قطعه از كشتى نوح را هم با خود آورده كه از زير برفها پيدا كردهاند بهر حال بد نيست كه گاهى از كوه به اين شكل چوب پائين آيد چه در جلگه خيلى نادر است . كوه آرارات چنان كه همه ميدانند داراى انواع حيوانات درنده و مارهاى گزنده است - صومعهء ارو كيلوانك در پاى آن واقع و به زبان ارامنه صومعهء حواريون معنى دارد ، ارامنه اين نقطه را خيلى مقدس ميدانند و معتقدند كه اين همان جايى است كه اولين دفعه نوح در آن خانه ساخته و خدا را در آن ستايش كرده است .