موريتس دو كوتز بوئه ( مترجم : محمود هدايت )
34
مسافرت به ايران بمعيت سفير كبير روسيه در سال 1817 م ( فارسى )
اقامت در تفليس مقصود از نگارش اين كتاب تشريح افكار و احساساتى است كه از مشاهدهء چيزهاى تازه در من توليد شده نه تعريف جغرافيائى ايالات گروزينى ، چه خيلى از نويسندگان بهتر از انجام اين قسمت برآمدهاند - همه مىدانند كه گروزينى در 40 درجهء عرض جغرافيائى بين بحر خزر و بحر اسود واقعست . همسايگان قوى اين ايالت كه ايران و تركيه باشند بقدرى در قشونكشىهاى خود به اهالى اين محل بد - رفتارى كردهاند كه تمام گرجستان خصوصا گروزينى كه يك قسمت از آنست به مذهب مسيح گرويدهاند و همين مسئله برؤساى اين قوم فهمانده بود كه دائم مورد حملات اين دو دولت اسلامى واقع شده آنى آسايش نخواهند داشت - گاه تركها باعث اختلال اوضاع گرجستان ميشدند كه چرا با ايران روابط دوستانه داريد ، و زمانى مورد مؤاخذه ايرانيان واقع ميشدند كه چرا تركها را به خود راه دادهايد گرجيان هم نه قادر بجلوگيرى از تهاجم آنان بودند و نه مىتوانستند بىطرفى خود را حفظ كنند اين است كه از شدت يأس و نااميدى راهى براى آسايش خود نديدند جز اينكه خود را در دامن روسيه افكنند كه بالنتيجه اين خيال را هم عملى كرده و پشيمان هم نيستند . با وجودى كه گرجستان مصائب زيادى از جهت جنگهاى پىدرپى و بدى محصولات و طاعون و اختلافات داخلى حاصله از عدم رضايت بعضى از شاهزادگان مملكت متحمل شده معهذا اوضاع اقتصادى امروزهء آن خيلى بهتر از سابق است ، به اين معنى كه اصل مالكيت محفوظ و تقسيم ماليات عادلانه شده است بانضمام سلطنت شاهزادگان هم در تحت قوانين مخصوصه درآمده و مردم اعليحضرت آلكساندر را از اين جهات تقديس ميكنند . در عهد سزارهاى سابق گرجستان هر شاهزاده يا بعبارة اخرى هريك از اشراف قوم داراى اختيارات لاينحدى بوده بدين طريق كه اختيار حيات و ممات مملوكين خود را دارا بوده همهگونه دخالت در اموال ايشان ميكردهاند و اين امور را حق