1 . اهميّت اسناد در پژوهش‌هاى تاريخى و اجتماعى شهر تهران : در سال‌هاى اخير ، دربارهء رشد و توسعهء شهر تهران و ويژگىهاى تاريخى و اجتماعى اين شهر ، در دويست سالى كه از پاىتخت شدنش مىگذرد ، تحقيقات گسترده‌اى شده ، ولى در اين ميانه ، به اسناد شخصى بازمانده از ادوار پيشين ، چندان توجّه نشده است . اگرچه اسناد اين كتاب ، اوّلين‌بار در كتاب « اين‌جا طهران است » بررسى و معرّفى شده‌اند ، امّا در اين‌جا مىخواهيم به جنبه‌هايى متفاوت بپردازيم . صد و سى و يك نامه‌اى كه در اين كتاب آمده‌اند ، توسّط شخصى به نام ميرزا حسن خان به ميرزا حسين خان ، رييس گمرك كاشان ، از تاريخ 4 ربيع الثّانى 1304 تا 10 جمادى الثّانى 1309 نوشته شده‌اند . مكاتبات خصوصى ، اهميّت خاصّى دارند ، چون اغلب حاوى مطالبى هستند كه در مكاتبات رسمى ديده نمىشوند . مكاتبات حاضر كه اكثرشان دربارهء خريد و فروش زمين و مستغلّ و ملك هستند ، نكات تازه‌اى از مسايل رشد و توسعهء تهران را ، كه تاكنون ناشناخته مانده‌اند ، دربر دارند و علاوه بر اين ، ما را با زندگى و مشغلهء يك كارمند دولت در اواخر دورهء ناصرى آشنا مىكنند . كارمندى كه هرچند در ولايات خدمت مىكرد ، ولى همهء توجّهش به تهران و تحوّلات پاىتخت بود و در اين شهر سرمايه‌گذارى مىكرد . نامه‌ها كه تقريبا در فواصل معيّن ، توسط پست ، چاپار ، و يا غلام سفارت ، به كاشان ارسال مىشدند ، روى كاغذهاى مخصوص سفارت نوشته شده‌اند . امور مالى ، روابط خانوادگى ، مسايل مربوط به زنان ، دعواهاى شخصى ، و بسيارى مطالب مختلف ، در اين مكاتبات مطرح مىشوند و جنبه‌هايى از زندگانى روزمرّهء مردم و تحوّلات جديد پاىتخت را روشن مىكنند و در اين بين ، خريد و