عبد الحسين خان ملك المؤرخين ( لسان السلطنه )

1103

مرآت الوقايع مظفرى ( فارسى )

وقتى كه ما اختيارات ملوكانهء خودمان را محدود ننموده خويشتن پاىبند قرار ندهيم ترقى واقعى براى سلطنت ما حاصل نخواهد شد و تا زمانى كه اختيارات خودمان را محدود ننماييم ، صاحبان امر و ارباب نفوذ يافته خود را محدود تصور نخواهند نمود و استقلال و استحكام در كارهاى دولتى پيدا نخواهد شد . لذا با كمال طيب خاطر شما را اجازه مىدهيم كه در خير ملت و دولت و آبادى مملكت ملاحظهء اختيارات مطلقهء ما را ننماييد . چه ذات اقدس ما را در قبول شرايطى كه ترقيات روحانى سلطنت و رفاهيت تامهء ملت و آبادى مملكت را حاوى باشد انكار نبوده و بيست و همين فرمايش‌ها را [ از ] جلوس ميمنت مأنوس خودمان بارها در ملأ و خلأ به هريك از شما القا نموده‌ايم . اكنون هم به شما امر مىنماييم كه با اطمينان كامل نشسته مشورت نموده مرتبات خودتان را به حضور رسانيده تا به خواست خداوندى در موقع اجرا گذاريم . » « 1 » دستخط وليعهد براى مدارس آذربايجان از آنجايى كه اصل تدريس مكاتب قديمه نهايت احتياج را به اصلاحات دارد ، على الخصوص وضع تنبيه و چوب و فلك و بعضى حركات زشت و حرفهاى نامناسب كه باعث فساد اخلاق اطفال مىشود ، لهذا امر و مقرر مىفرماييم در روزنامهء عدالت اعلان نموده و مديران مراقب باشند كه چوب و فلك از عموم مكاتب موقوف و ترتيب تنبيه نيز نوعى باشد كه اطفال را متنبه داشته و اخلاقشان را اصلاح نمايد و بعضى كتابهاى نصيحت و شريعت و حساب و اخلاق را در زبان سهل و سادهء فارسى طبع و در تمامى مكاتب محلات درس و رواج دهند . شهر شوال المكرم 1324 واقعهء كربلاى معلّى دولت عثمانى از ايرانىها شهريه خواست . ايرانىها به طهران تلگراف كردند . جواب آمد ندهيد . از سفارت اسلامبول نيز جواب آمد كه ندهيد . عثمانىها آنها را حبس كردند . ايرانىها دكاكين را بستند و به خانهء نايب كربلا رفتند . او نيز حامى عثمانىها بود و آنها را حكم به زدن نمود . ناچار به قونسولخانهء انگليس متحصن شدند . شب هشتم رمضان وقت فجر ، رشيد پاشا متصرف كربلا با يك فوج عسكر و شيپور و كرّناى حكم به شليك به آنها كرد . شليك اول صد و ده نفر زخمدار و كشته شد . چهل و هشت نفر فورا جان دادند . مابقى زخمدار در ميان افتاده‌اند .

--> ( 1 ) . در متن يادداشت‌ها ، بلافاصله بعد از اين مطلب نوشته شده : « اين خطابه را از قول شاه ساخته‌اند . » و به اغلب احتمال حدس نويسنده درست است زيرا نه تنها شيوهء تحرير با فرمانهاى ديگر هماهنگ نيست . طرح مطلب رد اختيارات مطلقهء سلطنت ، آن هم با چنين ديد و برداشتى ، بسيار بعيد و دور از عقل مىنمايد .