عبد الحسين خان ملك المؤرخين ( لسان السلطنه )
746
مرآت الوقايع مظفرى ( فارسى )
دولت كمال خصومت باطنى در ميان است و اهل آذربايجان و خراسان مىگويند بايد اختيار گمرك به دست نوز نباشد . زيرا كه سالى پنج كرور به دولت مىدهد و سالى پنج كرور خود مىبرد . علما هم عكسهاى متعدده به ولايات عراق عرب فرستادهاند تا آنها را با خود متحد ساخته كار نوز و عين الدوله را بسازند و مردم هم اعلانات سخت به ديوارها نوشته ، دولت را ترسانيدهاند و نوز را مىخواهند بكشند . ازجمله اعلان ذيل است ، كه بر كاغذ كوچكى نوشته ، منتشر كردهاند : ( يا للمسلمين ، مات الاسلام و قام الكفر . السلطان « نوز » الوزير « لاورس » الاركان نصارا ، فاتحة ) « 1 » . طهران در بيست و هشتم ذىحجه 1322 ، به جهت اغتشاش علما و دولت در باب نوز ، دولت بيم كرد و به سرباز فشنگ داد . روسيه در بعضى از شهرهاى قفقازيه ميان شيعه و ارمنى نزاع سخت شده و جمعى از طرفين كشته شد . لكن مقتول ارامنه سه برابر بود . مىگويند محرك آنها انگليسها مىباشند ، كه يكباره دولت روسيه را پايمال نمايند . طهران در عشر سوم ذىحجه 1322 ، آقا سيد ابو القاسم واعظ اصفهانى ساكن طهران كه مردى صادق القول است ، گفت : خواب ديدم كه در نجف اشرف مىباشم . گفتند سيزده هزار نفر از اهل تسنن متحد شدند كه مرحوم شيخ مرتضى انصارى حجة الاسلام
--> ( 1 ) . مستشاران بلژيكى گمرك ايران را منظم و درآمدهاى گمركى را چند برابر كردند و اين خدمت مهمى بود كه انجام دادند . اما ضمنا نوز كه رئيس مستشاران بلژيكى بود مىپنداشت كه جز با نظارت و حمايت روسيه در ايران كارى صورتپذير نخواهد بود . لذا خود را در اختيار روسها گذاشت . در خصوص كاركرد مستشاران بلژيكى در ايران ، آنت دستره كتابى نوشته كه خانم منصوره اتحاديه ترجمه كرده و اين ترجمه در مجموعهء « نشر تاريخ ايران » تحت عنوان مستخدمين بلژيكى در خدمت ايران چاپ شده . آنچه شايستهء ذكر است اينكه رفتار توهينآميز نوز ، در انتخاب لباس روحانى و عمامه و نعلين ، در اين كتاب ناگفته مانده .