اين جوان با كورش صغير ، برادر اردشير درازدست ، پادشاه ايران بسيار نزديك بود و در اين اوان در شهر سارد اقامت داشت ، و او را به مسافرت به آسياى صغير دعوت كرد تا به مصاحبت كورش نايل آيد . كزنوفون ، كه از رقابت و حسادت شهرهاى آتن و جنگ‌هاى خانوادگى به تنگ آمده بود ، فرصت را مغتنم شمرد و مصمم شد به مسافرت به مشرق‌زمين و مواجه شدن با پيش‌آمدهاى جديد و مقدرات نوينى تن دردهد . سقراط كه مريد خود را در عزم خويش راسخ ديد توصيه كرد براى احتراز از سوءاثر مسافرتش در نزد آتنيان از هاتف دلف استخاره كند ، زيرا كورش به‌علت كمك‌هاى مادى به لاسدمونىها در جنگ‌هاى داخلى عليه آتنىها حسن‌شهرتى نداشت . اما كزنوفون كه شايق اين مسافرت بود فقط در موضوع وسايل مسافرتش استخاره كرد و نيت باطنى خود را مكتوم نگاه داشت . سقراط كه از اين تزوير دل خوشى نداشت نتوانست مانع مسافرتش شود . كزنوفون نزد پروكسن شتافت ، با كورش ملاقات كرد و اعتماد و محبتش را به سوى خود جلب كرد . دنبالهء مسافرت كزنوفون در آسياى غربى مواجه با منازعهء تأثرانگيز دو برادر شد و مىدانيم كه كورش در مبارزه كشته شد . عقب‌نشينى سپاهيان يونانى به تعداد ده هزار نفر ، تحت سرپرستى وى صورت گرفت و يكى از وقايع مهم ارتباط دو كشور محسوب مىشود . كزنوفون شرح بازگشت ده هزار نفرى را ، با عواقب سخت و پيش‌آمدهاى ناگوار ، با قلمى شيوا به رشتهء تحرير درآورد . اين نوشته علاوه‌بر سند تاريخى ، از نظر اكتشافات محلى و جغرافيايى آن نواحى نيز اهميت به‌سزايى دارد . « 1 » كزنوفون چون به آتن مراجعت كرد استاد محبوبش در قيد حيات نبود . مدعيان در توطئهء خويش فايق آمده ، او را محكوم نموده بودند . سقراط با وجود مهيا بودن وسايل فرار و پيش‌نهاد مريدان ، شجاعانه جام شوكران را سركشيد و شرافتمندانه به زندگانى پرارج و پرعزتش خاتمه داد . كزنوفون را حرارت و صميميت قابل‌توجهى عليه محاكمهء استاد قيام كرد و دو اثر خطابهء دفاعيهء و خاطرات سقراط « 2 » را تأليف كرد ، كه گرچه به‌پاى خطابهء دفاعيهء افلاطون ، از حيث شيوايى بيان و عمق مطالب و گفتار سحرآميزش نمىرسد ، مع‌ذلك در رديف آثار مهم دنياى ادب قديم محسوب مىشود . منتها انحطاط اخلاقى آن‌روز و نفوذ مفسده‌كاران و معاندين به اندازه‌اى بود كه نويسندهء خطابهء دفاعيه ، خود مورد تهمت نابه‌كاران و هدف تير بدخواهان قرار گرفت و چون آنان با اردشير روابط خوشى داشتند ، طرف‌داران كورش به همان قرار كه سقراط از پيش حدس

--> ( 1 ) . تاريخ اكتشافات جغرافيايى ، اثر اوريان اولسن ، ترجمهء مترجم . ( 2 ) . Apologie