به حمل اسلحه و مشاركت در ميدان كارزار بودند ، جملگى در اردو به‌سر مىبردند ولى كسانى كه سنشان به هيجده نرسيده بود به‌عنوان محافظين شهر و اطراف به گشت و پاس پرداخته ، بنادر و سواحل را محافظت مىنمودند و راه دزدان دريايى را كه شب‌ها به سواحل پياده مىشدند مىبستند . كزنوفون نيز تا دو سال وظيفهء خود را انجام داد و چون به سن بيست سالگى رسيد به ميدان كارزار كه در پشت حصار دليوم « 1 » بود ره‌سپار شد . سپاهيان جمهورى آتن تحت فرمان هيپوكرات « 2 » محل را متصرف شده مركز خود را در حوالى معبد آپولن برقرار كرده بودند . در يك مصاف بين آتنىها و اهالى تب مدافعين جمهورى آتن به سختى شكست خوردند و يك‌هزار كشته دادند . اسبى كه كزنوفون بر آن سوار بود كشته شد و خود مجروح شد و روى خاك افتاد . سقراط چون مريد خود را بدان حال ديد او را بر دوش خود گرفت ، مسافت بعيدى بپيمود تا از خطر دشمن مصون باشد و بدين‌نحو جانش را از مهلكه نجات بخشيد . كزنوفون مادام‌العمر از جوان‌مردى استادش سپاس‌گزار ماند و حتى بعد از مرگ مراد خود ، با نوشتن خطابه‌هاى غرا ، از يادگارش دفاع كرد و حق نعمتش را به درستى ادا نمود . كزنوفون به روايت بعضى از تاريخ‌نويسان ، در مبارزهء آتن عليه اهالى بئوسى « 3 » محبوس شد . در ايام اسارت به تحصيل در مكتب پروديكوس « 4 » اشتغال ورزيد و چون آزاد شد به مدرسهء تعليم بيان و منطق متعلق به ايزوكرات « 5 » وارد شد و به قول آتنه « 6 » مورخ ، مسافرتى به جزيرهء سيسيل نموده مانند افلاطون به دربار دنيس اول « 7 » سرى زد . كزنوفون علاوه بر تلمذ در محضر حكما و مدرسين معروف عصر خود ، در جنگ‌هاى خانگى پلوپونز در ميدان‌هاى متعدد مشاركت كرد و صاحب تجربه و اطلاعات كافى در فنون رزمى شد . مقارن اين ايام بعضى از تأليفات خود را ، از جمله وليمه « 8 » ، هيرون « 9 » و عايدات « 10 » تدوين كرد . به فحواى كلام ديوجانس لائرتيوس ، كزنوفون بايد در همين ايام نسخهء تاريخ جنگ‌هاى پلوپونز ، تأليف مورخ شهير توسيديد « 11 » را منتشر نموده باشد . امروز تقريبا مسلم شده است كه مورخ در بستر مرگ ، نسخهء منحصربه‌فرد تاريخ خود را به كزنوفون سپرد و او را مختار ساخت كه مرور كند و تصحيحاتى را كه لازم بداند به‌عمل آورد و منتشر نمايد . كزنوفون در مدرسهء درس سقراط ، با جوانى از اهالى بئوسى موسوم به پروكسن « 12 » دوست شد .

--> ( 1 ) . Delium ( 2 ) . Hippocrate ( 3 ) . Beossi ( 4 ) . Prodicus ( 5 ) . Isocrate ( 6 ) . Athenee ( 7 ) . Denys ( 8 ) . Banquet ( 9 ) . Hieron ( 10 ) . Revenus ( 11 ) . Thucydide ( 12 ) . Proxene