عباس قديانى

773

فرهنگ جامع تاريخ ايران ( فارسى )

مردم را متوجه ضرورت و لزوم استقرار حكومت قانون و عدم توفيق امين الدوله در اصلاح اوضاع و استبداد خودكامگى امثال امين السلطان و مخصوصا عين الدوله ، عدم رضايت عامه را از ادامهء سلطنت استبدادى آشكار ساخت . عاقبت عده‌اى از كسبه و تجار و طلاب به عنوان اعتراض بر مظالم عين الدوله و عمال او در مسجد شاه تهران اجتماع نمودند ، و چون آنها را امام جمعهء تهران به خواهش عين الدوله از آنجا متفرق نمود ، به حضرت عبد العظيم رفته و در آنجا متحصن شدند ( 16 شوال 1323 و عزل عين الدوله را تقاضا نمودند و چون طرفداران امين السلطان صدراعظم سابق و همچنين محمد على ميرزا وليعهد ( محمد على شاه قاجار ) ، به‌سبب خصومت با عين الدوله ، آنها را در نهان تقويت و ترغيب مىنمودند ( محمد على ميرزا گمان مىكرد وى مىخواهد شعاع السلطنه را وليعهد كند ) ، آنها در اين تحصن اصرار ورزيدند ، و شاه ، هرچند عين الدوله را معزول نكرد ، اما به‌موجب دستخطى تأسيس مجلس عدالت را به آنها وعده داد . ليكن چون بعد از پايان اين تحصن ، شاه در اجراى قول و وعدهء خويش تعلل كرد ، و به‌سبب سكته و شدت كسالت او عين الدوله همچنان به استبداد و تعدى خويش ادامه داد ، ديگربار عدالت‌طلبان به اعتراض برخاستند . اما عين الدوله همچنان به استبداد و تعدى خويش ادامه داد . ديگربار عدالت‌طلبان به اعتراض برخاستند . اما عين الدوله با خشونتى كه داشت درصدد دفع آنها برآمد ؛ سيد جمال واعظ را به قم تبعيد كرد ، و حاج شيخ محمد واعظ را توقيف نمود ، و در ازدحام و غوغايى كه به مناسبت اعتراض مردم ديگربار بر رفتار عين الدوله روى داد ، سيد طلبه‌اى مقتول شد ، و در تشييع جنازهء او نيز حوادثى خونين روى داد . عده‌اى از علما و طلاب و تجار و كسبه از مظالم عين الدوله ديگربار به مسجد جامع تهران متحصن شدند ، و چون آنجا به سختى افتادند ، بعضى از آنها متفرق شدند و از آن ميان علما به قوم مهاجرت كردند ، و در بين راه عريضه‌اى به شاه نوشته تهديد كردند كه اگر قولها و وعده‌هاى شاه به اجرا نرسد آنها ايران را ترك خواهند گفت . مقارن همين ايام ، عده‌اى كسبه و تجار از اصناف تهران در باغ سفارت انگليس متحصن شده تقاضاى عزل عين الدوله و اعلان عدالت و مراجعت مهاجرين قم را كردند ، و عدهء آنها نيز تدريجا افزايش گرفت ، و عاقبت تعداد آنها به نزديك 14 هزار تن رسيد ( جمادى الاخرهء 1324 ه . ق . ) . عاقبت شاه عين الدوله را معزول نمود و ميرزا نصر الله خان مشير الدوله را به صدارت گماشت ، و مجتهدين را از قم به مراجعت به تهران دعوت نمود ، و بعد از چند روز مذاكرات ، فرمانى داير به تأسيس و تشكيل « مجلس شوراى ملى » جهت « مشاوره و مداقه » در « مهام امور دولتى و مملكتى و مصالح عامه » صادر نمود ( 14 جمادى الثانى 1324 ) ، كه عين آن فرمان در باغ سفارت براى متحصنين خوانده شد ، و با شور و شعف عامه تلقى گشت . پس از آن مردم از تحصن سفارت بيرون آمدند ، و چند روز بعد علما نيز از قم مراجعت نمودند . و چندى بعد ، باوجود تحريك عين الدوله ، صدراعظم معزول شد و شاه قانون انتخابات را كه نظامنامه خوانده مىشد توشيح نمود ( 23 رجب 1314 ) . و عاقبت ، مجلس اول با حضور شاه و نمايندگان تهران و عدهء معدودى از ولايات در قصر گلستان تشكيل شد ( 17 شعبان 1324 ) ، و قانون اساسى را تدوين كرد و به امضا رسانيد ( 14 ذيقعده ) . چندى بعد مظفر الدين شاه وفات يافت ( 23 ذى القعدهء 1324 ه . ق . ) ، و جانشين او محمد على شاه قاجار از همان آغاز سلطنت بر خلاف مجلس بناى