استخدام مىشوند . روز نهم سپتامبر 1943 ( 18 شهريور 1322 ) ايران به آلمان اعلان جنگ مىدهد و رسما به جرگهء كشورهاى متفق مىپيوندند . به همين مناسبت تلگرافهايى بين محمد رضا شاه و روزولت مبادله مىشود كه لحن روزولت در اين تلگراف كه به تاريخ 17 سپتامبر مخابره شده ، بسيار گرم و صميمانه است . دو ماه بعد در اواخر نوامبر كنفرانس سران سه كشور بزرگ متفق در تهران تشكيل مىشود و اسناد موجود دربارهء اين كنفرانس نشان مىدهد كه پيشنهاد تشكيل اين كنفرانس در تهران نخستين‌بار از طرف روزولت پيشنهاد شده است و استالين هم بىدرنگ آن را پذيرفته است . در جريان تشكيل كنفرانس تهران ، شاه دو بار با روزولت ملاقات كرد ، درحالىكه فقط يك بار با چرچيل و يك بار با استالين ملاقات نمود . ملاقاتهاى شاه با روزولت در محل سفارت شوروى انجام شد ، زيرا روزولت به دلايل امنيتى و خوددارى از رفت و آمد در خيابانهاى تهران ، در جريان تشكيل كنفرانس در سفارت شوروى اقامت داشت . در نتيجهء اين دو ملاقات روزولت به يكى از همراهان ارشد خود ( ژنرال هارلى ) دستور تهيه طرحى براى كمك اقتصادى به ايران را صادر كرد . اليوت روزولت پسر رئيس جمهورى آمريكا كه در تهران همراه پدر بوده ، در كتاب خاطرات خود از پدرش مىنويسد « پس از رفتن شاه ، پدرم ژنرال هارلى و مرا نزد خود فرا خواند و پس از اينكه دستوراتى دربارهء طرح كمكهاى اقتصادى به ايران به هارلى داد ، به من گفت با هارلى در تهيه اين طرح كمك كن ، و سپس افزود بايد قبل از خاتمهء اين كنفرانس اعلاميهء مشتركى با روسها و انگليسها بدهيم و استقلال و حاكميت سياسى ايران را پس از جنگ تضمين كنيم » . روزولت روز اول دسامبر 1943 قبل از ترك تهران ، نامهء مفصلى براى شاه نوشت و ضمن آن علاقه و توجه خاص خود را به تحكيم و توسعهء روابط آمريكا و ايران تأكيد كرد . روزولت در همين نامه رسمى با خط خود افزود كه اميدوار است در اولين فرصت مناسب پس از جنگ شاه را در واشنگتن ملاقات كند . روزولت پيش از خاتمهء جنگ درگذشت و اين ملاقات هرگز صورت نگرفت ، ولى جانشين او ترومن كه در جريان مكاتبات و روابط روزولت با شاه بود . بر حفظ اين رابطه تأكيد كرد و نخستين آزمايش مهم سياسى دوران رياست جمهورى او هم در مقابله با بحران ايران بود . پس از پايان جنگ دوم جهانى روسها علىرغم تعهدات قبلى خود از تخليه ايران در موعد مقرر خوددارى كردند و درصدد تجزيه آذربايجان ايران برآمدند ، ولى تحت فشار آمريكاييها ، پس از استقرار يك حكومت دست‌نشانده در آذربايجان ، ايران را تخليه نمودند و هنگامى كه ارتش ايران براى بازپس گرفتن آذربايجان دست به حمله زد ، عوامل دست‌نشاندهء شورى به‌دستور مسكو بدون مقاومتى عقب‌نشينى كرده ، به خاك شوروى گريختند . ترومن رئيس جمهورى وقت آمريكا در خاطرات دوران رياست جمهورى خود فاش كرده است كه استالين به دنبال اولتيماتوم او دستور تخليهء آذربايجان را از عوامل دست‌نشاندهء خود صادر كرده و شاه با اطمينان از حمايت آمريكا دستور حمله به آذربايجان را صادر نمود . كنگريان خاندانى كه بعد از جستانيان در تارم بنيان فرمانروايى گذارده ، سپس به آذربايگان و اران و