عباس قديانى

654

فرهنگ جامع تاريخ ايران ( فارسى )

قتل رسانيد . جنگ ايران و انگليس بر سر هرات در عهد او روى داد ( 1273 ه . ق . ) . سفرهاى وى به اروپا در ورود تمدن مغرب زمين به ايران تأثير فراوان داشت ، دار الفنون در عهد وى تأسيس شد . ناصر الدين شاه عاقبت به دست ميرزا رضا كرمانى كشته شد ، و بعد از او پسرش ، مظفر الدين شاه قاجار ، سلطنت كرد ( 1313 - 24 ه . ق . ) . وى در 14 جمادى الثانى 1324 ه . ق . فرمان مشروطيت را صادر كرد . پس از او پسرش محمد على شاه قاجار به سلطنت نشست ( 1324 ه . ق . ) . وى با مشروطيت به مخالفت برخاست ، و حكومت استبداد را احيا كرد ، ولى در انقلاب مشروطيت مقهور ، و از سلطنت خلع شد ( 1327 ه . ق . ) ، و پسرش احمد شاه قاجار به سلطنت رسيد . جنگ جهانى اول در آغاز سلطنت او شروع شد . با وقوع كودتاى سال 1339 ه . ق . ضعف و انحطاط قاجاريه بيش از پيش آشكار گرديد ، و احمد شاه عاقبت در ربيع الثانى 1344 ه . ق . از سلطنت خلع شد ، و رضا خان مستبد با قلدرى و زورگويى سلسلهء منحوس پهلوى را به وجود آورد . سلاطين قاجاريه غالبا به حب ثروت و جلال و به زن‌بارگى و عشرت‌پرستى مشهورند . بعضى از آنها مانند فتحعلى شاه و ناصر الدين شاه قريحهء شاعرى نيز داشته‌اند . در زمان آنها ، حكومت ولايات و مناصب مهم غالبا به فرزندان و برادران شاه مفوض بود ، و غالب رجال ديگر - مانند قائم مقام ، حاجى ميرزا آقاسى ، اميركبير ، اللهيار خان آصف الدوله ، امين الدوله ، دوست محمد خان مشير الدوله - نيز كه مشاغل مهم داشتند ، از طرف زن يا مادر با قاجاريه نسبت خويشاوندى داشتند . فايدهء عمدهء وجود قاجاريه ايجاد وحدت ايران بود ، كه بعد از قتل نادر به صورتى شبيه به ملوك الطوايفى درآمده بود ، و آقا محمد خان با خشونت و صلابت خويش ، وحدت و مركزيت عهد صفويه را تا حدى تجديد كرد ؛ و نيز روابط با دول اروپا و ايجاد سفارتخانه‌ها و مسافرتهاى رجال و حتى سياحتهاى بعضى سلاطين قاجار به ممالك اروپا آغاز شد كه عاقبت به تدريج منتهى به تأسيس مدارس و چاپخانه‌ها و روزنامه‌ها ، و ايجاد بانكها و پست و تلگراف ، و اخذ و نشر مبادى و مظاهر علوم و تمدن فرنگى در ايران شد ، و اين همه در بيدارى ايرانيان و پيدايش مشروطيت كمك كرد . از ديگر مختصات دولت قاجاريه ارتباط بيشتر با دول اروپا و مبادلهء سفرا و عقد معاهدات با دولتهاى اروپا مخصوصا انگلستان و فرانسه است ، چنان كه ناپلئون ، به خاطر جلب دوستى فتحعلى شاه ، آ . ژوبر و ژنرال گاردان را به دربار وى گسيل داشت ، و دولت انگلستان ، براى جلوگيرى از تحقق خيالات ناپلئون ، ملكم و سر گور اوزلى را به دربار فتحعلى شاه فرستاد . در عهد محمد شاه و ناصر الدين شاه نيز ، به سبب وقايع هرات ، سفراى انگلستان در دربار ايران فعاليت تمام داشتند . جنگهاى ممتد ايران و روس در عهد فتحعلى شاه ، عاقبت منتهى به نفوذ و تأثير شديد روسيه در دربار و نيز در ارتش ايران ( مثلا ، بريگاد قزاق ) ، و تحريك در امور داخلى مملكت ، و مداخلات متقابل انگلستان ، و عاقبت ، تقسيم ايران به مناطق نفوذ روسيه و انگلستان شد .