مرحوم شيخ غلامحسين بروجردى به تعليم و تربيت او مشغول شد ، و چون فطانت و هوش و استعداد فوق العاده در وى ديد ، با توجهى پدرانه در حدود 14 سال متوالى علوم مختلفه صرف ، نحو ، معانى ، بيان ، فقه ، اصول ، حكمت ، فلسفه قديم و غيره و غيره را به وى آموخت ، و چون منزلش در مجاورت منزل مرحوم حاج شيخ هادى نجم‌آبادى بود ، با قلّت سن ، معاشرت ايشان در اغلب اوقات فراغت به آن مرحوم بوده ، و افكار آن مرحوم كه هم متضمن قسمتهاى روحانى و هم شامل قسمتهاى مادى بوده ، در دهخدا تأثيرى عظيم بخشيده است . در موقعى كه مدرسه سياسى در تهران تأسيس شد ، دهخدا وارد آن مدرسه شده و چند ماه قبل از آنكه دوره مدرسه تمام شود ، به همراهى معاون الدوله كه به سفارت ايران در بالكان مأمور شده بود ، به اروپا رفت و قريب دو سال در اروپا به سر برد ، و قسمت عمده اين مدت را در وين گذراند . اواخر اين مدت مصادف با اقدامات آزادىطلبان ايران گرديد ، و مسلم است در اين موقع شخصى مانند دهخدا با آن معلومات و معاشرت با مرحوم حاجى شيخ هادى كه آن را كامل كرده بود ، و اثراتى كه از مظلوميت دوره جوانى ديده بود ، در جمعيت آزاديخواهان داخل مىشود ، و رأس آنها قرار مىگيرد . در اين موقع بود كه مديريت روزنامه مهم « صور اسرافيل » را به عهده گرفت ، اين روزنامه مركب بود از دو قسمت رسمى و فكاهى كه هردو قسمت را دهخدا مىنوشت ، مخصوصا قسمت فكاهى كه به امضاى « دخو » و مقالات « چرند و پرند » كه در روزنامه درج مىشد ؛ توجه عامه را جلب مىنمود ، اين روزنامه تأثير عجيبى در مردم داشت و به‌طورى مردم در خريد آن عجله مىكردند كه مىتوان گفت به تاراج مىرفت . در همين موقع محمد على شاه مخلوع ، مجلس را به توپ بست ، و شش نفر را كه از جمله يكى دهخدا بود تبعيد كرد ، و او مجددا به اروپا رفت ، و در پاريس اقامت گزيد ، و در اين مسافرت بيش از پيش به ايشان سخت گذشت . چندين ماه با ميرزا محمد خان قزوينى در يك منزل به سر برد . به اين معنى كه قزوينى اطاق منحصر به خود را با او قسمت كرد . در اين موقع جمعى از ايرانيان در سوئيس جمعيت انقلابى تشكيل داده بودند ، و دهخدا فرصت را مغتنم شمرده مجددا « صور اسرافيل » را انتشار داد . چون عمر آن جمعيت كوتاه بود ، دهخدا ناچار به اسلامبول رفت ، و ايرانيان مقيم آنجا فوق‌العاده مقدم او را گرامى شمردند ، در آنجا كميته‌اى به نام « سعادت » تشكيل داده بودند ، و او را به رياست آن كميته برقرار و درخواست كردند روزنامه‌اى ملايمتر از « صور اسرافيل » بنويسد ( چون بعضى از آزاديخواهان معتقد بودند كه با ملايمت مىتوان با محمد على ميرزا كنار آمد ) ، در اثر اين درخواست روزنامه « سروش » را منتشر كرد . بعد از فتح تهران و سقوط محمد على شاه نيز دهخدا به تهران نرفت ، بالاخره آزاديخواهان « معاضد السلطنه » را به اسلامبول فرستادند كه او را به تهران عودت دهد ، پس از مراجعت به تهران از كرمان به نمايندگى ملت در مجلس شوراى ملى انتخاب شد ، و در دوره دوم مجلس وكالت كرد ، در جنگ بين المللى نيز قريب 28 ماه در دهكده‌اى از چهار محال اصفهان به سر برد ، و اين مدت نيز يكى از ادوار پر مشقت عمر دهخدا به شمار مىرود . از اين تاريخ به بعد حيات سياسى او خاتمه يافت ، چرا كه در اين تاريخ به رياست مدرسه عالى سياسى و حقوق منصوب گرديد ، و به تأليف كتب مهمى پرداخت . دهخدا يكى از آزاديخواهان واقعى بود كه