ايلكانويان - ايلكان‌نويان عنوان مغولى مخصوص عده‌اى محدود از امرا و شاهزادگان و رجال بسيار محترم مغول ، كه از صاحب آن به عنوان امير الايلكاه نيز ياد مىكرده‌اند ، و گويند صاحب اين عنوان ، در هر نقطه‌اى كه سكونت مىنموده ، بر تمام عمال حكومت و حتى بر حاكم و والى آنجا نيز تفوق داشته است . بعضى از امراى مغول به همين عنوان در تاريخ مشهور شده‌اند . از جمله اميرى از قوم جلاير ، كه جد شيخ حسن ايلكانى بوده ، و ايلكانيان آل جلاير به نام او منسوبند . وى با هولاكو خان به ايران آمد و گويند ده پسر داشت ، در سال 659 ه . ق . به امر هلاكو خان به جانب شام عزيمت كرد ، و چون ملك صالح اسماعيل ابن بدر الدين لؤلؤ از عزيمت او بدانجا آگاه گشت از موصل بگريخت . همچنين در عهد سلطان ابو سعيد ، چون امير شرف الدين احمد ابن رشيد الدين مورد دشمنى ايلخانى واقع شد ، او را از درگاه دور كردند ، اما به سبب قربت و حشمت برادرش غياث الدين ، مرتبهء امير الايلكاه را به او دادند . ايلكانيان : - جلايريان ايلك خان شهرت شمس الدوله نصر ابن على ، متوفى 403 ه . ق . پادشاه ( 403 - 383 ه . ق . ) سلسلهء ايلك خانيان تركستان ؛ خواهرزاده و جانشين بغراخان . وى بعد از برادر به سلطنت نشست ، و چندى بعد بخارا را از دست عبد الملك دوم سامانى گرفت ، و دولت سامانى را منقرض نمود ( 389 ه . ق . ) . بعد بين او و امير در تاريخ ايران ، عنوان خاص عده‌اى از سلاطين مغول ، از اخلاف هلاكوخان مغول ، كه در ايران محمود غزنوى بر سر تقسيم ممالك سامانيان جنگ كرد . عاقبت مقرر شد ماوراء النهر از آن او باشد ، و خراسان و غزنه از آن محمود لفظ ايلك كه ظاهرا از لغت « ilk » ، به معنى نخست و اول ، آمده است ، بعدها مدتى لقب اعقاب شمس الدوله نصر ابن على بوده ، و به معنى « خان اول » و « خان نخستين » به كار مىرفته است ، و ملوك ايلك خانيان يا ملوك خانيهء تركستان يا آل افراسياب به همين جهت يك چند به ايلك خانيه معروف بوده‌اند . ايلك خانيان - ايلك خانيه يا آل افراسياب يا آل خاقان يا خانان تركستان يا ملوك خانيه ، عنوان مشهور سلسله‌اى از پادشاهان مسلمان ترك كه از قرن چهارم تا هفتم ه . ق . ، جمعا حدود 230 سال در سرزمين تركستان و ماوراء النهر حكومت كرده‌اند ، و چون بعضى از پادشاهان اين سلسله عنوان ايلك داشته‌اند ، اين سلسله به اين نام مشهور شده است . در باب امراى اين سلسله و حدود قلمرو آنها اطلاعاتى كه از تواريخ اسلامى به دست مىآيد مختصر و ناقص و تا حدى در بعضى موارد مشكوك است . در هرحال اين سلسله ظاهرا به سبب انتساب به افراسياب تورانى ، از قهرمانان معروف اساطير ايرانى ، عنوان آل افراسياب داشته‌اند . هرچند ابتداى ظهور اين خاندان و آغاز انتشار اسلام در بين آنها درست روشن نيست ، ليكن اين طايفه به سبب آنكه سلسلهء سامانيان را در ماوراء النهر برانداخته‌اند ، و در آنجا دولتى غالبا مقتدر به وجود آورده و به تربيت شعرا و ترويج ادب و فضل اهتمام كرده‌اند ، در تاريخ ايران بعد از اسلام شهرت و اهميت يافته‌اند ، و از شعرا ، امثال سوزنى و رشيدى سمرقندى و رضى الدين سلسله‌اى از پادشاهان مغول ، كه از حدود سال 654 ه . ق . در ايران فرمانروايى كرده‌اند . مؤسس اين