ميرزا حسن حسينى فسايى
1264
فارسنامه ناصرى ( فارسى )
بحرين با شيخ جباره عرب لارستانى بود و چون فتنه افغان برپا گرديد ، شيخ جباره ، خود را مالك بحرين پنداشت و در عهد سلطنت پادشاه قهار نادر شاه افشار ، محمد تقى خان شيرازى ، بحرين را تصرف نمود و تا اواخر دولت زنديه در تصرف شيخ نصر خان بوشهرى بماند و در سال 1210 ، چهار هزار خانوار از طايفه بنى عتبه كه اكنون آنها را « عتوب » مىگويند از بر نجد عربستان وارد بحرين گرديد و شيخ نصر خان با تفنگچى دشتستانى از بحرين به بوشهر آمد و شيخ احمد رئيس طايفه عتوب تمامى بحرين را تصاحب نمود و مادام زندگانى خود را ملك بحرين مىدانست و بعد از وفات او خلف الصدقش شيخ عبد الله به جاى پدر نشست و در سال 1260 و اند شيخ محمد و شيخ على ، پسران شيخ خليفه پسر شيخ سلمان پسر شيخ احمد عتوبى بر عم ماجد خود خروج كرده ، بحرين را تصاحب نمودند . « 1 » درازى جزيره بحرين ، ميانه شمال و جنوب از قريه « زلاق » تا قريه « بلده » ده فرسخ ، پهناى آن از « فارسيه » تا « دمستان » سه فرسخ و نيم است . هواى آن جزيره بسيار گرم و تر است ميوههاى گرمسيرى مانند نخل و نارنج و ليمو و ترنج و تمر هندى و انبه و موز و بادام زنگى را به نيكوئى پروراند و بادام زندگى نام ميوهاى است به اندازه شفتالو و مغز هسته او را به غلط « چلغوزه » گويند براى آنكه چلغوزه را در كتاب طب حب الصنوبر نويسند و صنوبر درخت كاج را گويند . و آبهاى شيرين گوارا ، از چشمهها جارى است و مرواريد بحرينى را از جائى از دريا درآورند كه 15 فرسخ از بحرين ، دور است و آنجاى را « خورفشت » « 2 » گويند و علما و شعرا و زهاد و عباد ، به اندازهاى از خاك پاك بحرين برخاسته است كه اين فارسنامه را گنجايش نباشد . و قصبه بحرين منامه است . عرض آن از خط استوا 26 درجه [ ] دقيقه و طول آن از گرىنيچ رصد خانه انگليس است 50 درجه و [ 40 ] دقيقه است « 3 » و انحراف قبله آن از نقطه جنوب به جانب مغرب [ ] درجه و [ ] دقيقه است . و جزيره بحرين مشتمل است بر 31 ده آباد « 4 » : بلاد : فرسخى ميانه جنوب و مغرب « منامه » است . « 5 » بلد : دو فرسخ ميانه جنوب و مغرب « منامه » است . بورى : دو فرسخ و نيم ميانه جنوب و مغرب « منامه » است . توبلى : يك فرسخ و نيم جنوب و مغرب « منامه » است . جد حفص : يك فرسخ و نيم مغربى « منامه » است . جو : هفت فرسخ جنوب « منامه » است . حيان : شش فرسخ جنوب « منامه » است . دار كليب : هفت فرسخ و نيم جنوبى « منامه » است .
--> ( 1 ) . براى اطلاع بيشتر رجوع شود به آثار شهرهاى باستانى سواحل و جزاير خليج فارس ، ص 877 تا 968 و مقاله بسيار فاضلانه استاد محيط طباطبائى تحت عنوان ( سرزمين بحرين ) در سمينار خليج فارس . ( 2 ) . با واو معدوله - آثار شهرهاى باستانى سواحل و جزاير خليج فارس ، ص 877 . ( 3 ) . ر ك : جام جم ، ص 593 . ( 4 ) . ر ك : جغرافيا و اسامى دهات كشور ، ج 2 ، ص 348 و 349 : كه از 34 جزيره سخن گفته است . ( 5 ) . رجوع شود به كتاب جغرافيا و اسامى دهات كشور ، ج 2 ، ص 347 و 349 .