دايره اول السموات است و آن عظيمه‌اى بود بر سطح فلك الافلاك كه از دو قطب افق و دو قطب دايره نصف النهار گذشته ، آسمان را به دو نيمه شمالى و جنوبى كند و دو قطب آن ، دو نقطه شمال و جنوب است و آن را اول السموات براى آن گويند كه سمتهاى بلاد را به اين دايره تميز توان داد و از دواير عظام دايره عرضيه بر سطح زمين است و آن عظيمه‌اى بود بر سطح زمين ، داخل در سطح دايره نصف النهار مانند دايره خط استوا كه در سطح دايره معدل النهار است و دو قطب اين دايرهء عرضيه همان دو نقطه مشرق و مغرب باشد و اين دايره عرضيه و دايرهء اول السموات و دايرهء نصف النهار و دايره افق به اعتبار بيشتر شهرها متبدل شوند . و از دواير مشهوره دواير طوليه است و آنها را مدارات يوميه نيز گويند « 1 » و آنها دوايرى باشند بر سطح فلك الافلاك كه از نقطه‌هاى مفروضه بر آن فلك بعد از تمامى يك دوره ، مرتسم شوند ، آنكه از همه بزرگتر باشد همان معدل النهار است و باقى آنها دواير صغارى باشند كه همه با يكديگر متوازى و موازى دايره معدل النهار باشند و آنها را دواير طوليه براى آن گويند كه قوسهاى طول بلاد را از اين دواير معلوم كنند و مدارات يوميه ، براى آنكه از حركت يوميه فلك الافلاك مرتسم شده‌اند و از دواير طوليه ، دواير طوليه بر سطح زمين است كه هر يك داخل در سطح دايره طوليه بر فلك الافلاك است و آنها دوايرى باشند بر سطح زمين ، همه متوازى و موازى با خط استوا و عظيمه آنها همان خط استواست . اما عرض بلد : قوسى است « 2 » از دايرهء نصف النهار آن بلد ميانه معدل النهار و قطب افق به شرطى كه از ربع دايره زياده نباشد يا قوسى است از همان نصف النهار ميانه قطب معدل النهار و دايره افق باز به همان شرطى كه از ربع زياده نباشد و اگر گوئيم عرض بلد قوسى است از دايرهء عرضيه بر سطح زمين ميانهء خط استوا و بلد به همان شرط هم ، شايد . پس اگر خواهيم عرض بلدى را مانند شيراز بدانيم در ظهرى كه آفتاب در اول برج حمل يا ميزان باشد ، ارتفاع او را با اسطرلاب يا چيز ديگر معلوم داريم . پس مقدار ارتفاع ، را از شماره نود درجه كم كنيم آنچه باقى بماند عرض شيراز باشد ، براى آنكه نود درجه از دايرهء نصف النهار هميشه ميانه قطب افق و دايره افق است و ارتفاع آفتاب در آن روز همان ارتفاع دايره معدل النهار باشد . اما طول بلد : كوتاه‌تر قوسى است « 3 » از دايرهء معدل النهار ميانه دايره نصف النهار بلد مفروض و نصف النهار موضعى معين مشرقى بلد مفروض يا مغربى آن و اين دايره نصف النهار دويمى را مبدأ طول گويند و آن موضع را هر قومى جائى قرار داده‌اند ، اهل يونان كه بلادشان مغربى آبادى روى زمين است مبدأ طول را از جانب مغرب معموره گرفته گويند جزاير خالدات « 4 » است و بعد از آنكه آن جزاير را آب دريا فرا گرفت ساحل درياى آن جزائر را مبدأ طول دانستند ، پس در كتابهاى خود ، گاهى گويند طول فلان بلد جزايرى است و گاهى گويند ساحلى است و اهل چين و تركستان كه بلادشان مشرقى آبادى روى زمين است مبدأ طول را

--> ( 1 ) . ر ك : جام جم ، ص 61 . ( 2 ) . ر ك : جام جم ، ص 67 . ( 3 ) . ر ك : جام جم ، ص 68 . ( 4 ) . مجمع الجزايرى است در اقيانوس اطلس در شمال غربى افريقا ، وسعت آن 7273 كيلومتر مربع . ( معين ) .