روز نهم ماه جمادى اول اين سال [ 1296 ] « 1 » : وارد شيراز شدند و حكومت لارستان و نواحى سبعه و داراب و ايلات خمسه فارس ، كما فى السابق در عهدهء جناب قوام الملك ميرزا - على محمد خان باقى بود و در شب بيست و چهارم ماه ربيع دويم اين سال خداى قادر متعال از صبيه مرحوم حاجى ملا آقا باباتاجر شيرازى پسرى تمام‌اندام به مؤلف اين فارسنامه ناصرى عنايت فرموده ، او را ميرزا سيد محمد گفتم كه قادر بىزوال طول عمرى به او داده ، اهل سعادتش كناد . « 2 » و ايالت نواحى فارس در آن سنه [ 1296 ] كما فى السابق در عهدهء مردمان كاردان باكفايت باقى بود . و چون ايام عاشوراى ماه محرم سال 1297 دررسيد ، اعليحضرت شاهنشاهى رسوم تعزيه - دارى خامس آل عبا ( ع ) را مقرر فرمودند . و عيد نوروز سنه لوىئيل خيريت دليل ، در دو ساعت و نيم از روز هشتم ماه ربيع دويم « 3 » واقع گرديد و مراسم جشن نوروزى و سلام خاص و عام در حضور باهر النور همايونى به عمل آمد و حضرت اشرف و الا حاجى معتمد الدوله دام عمره العالى به قانون سالهاى گذشته ، باز نواب و الا ، احتشام الدوله را براى نظم و وصول ماليات دشتستان و دشتى و بنادر و گله‌دار مأمور فرمودند و نواب معظم اليه روز بيست و هفتم ماه ربيع اول اين سال [ 1297 ] « 4 » : از بهبهان حركت فرموده ، از راه ليراوى و گناوه ، روز نهم ماه ربيع دويم اين سال به مصاحبت مؤلف فارسنامه ناصرى وارد بندر بوشهر شدند و روز بيستم اين ماه به عزم تفرج و بازديد جزيره خارك « 5 » كه دوازده فرسخ ميانه شمال و مغرب بوشهر است بر كشتى بخار سوار گشته ، بعد از پنج ساعت وارد شدند و روز ديگر اين بنده مؤلف به دقت تمام اطراف آن جزيره را ملاحظه نمودم ، نزديك پنج ميل درازا و دو ميل پهنا دارد و عمارتى قريب به انهدام از طايفه ولنديز « 6 » در اين جزيره باقى است و خانه‌هاى رعيتى آن نزديك به چهارصد خانه كه بيشتر آنها بىاهل است و چندين گاو ، چاه زراعتى دارد كه آب آنها شيرين و گواراست و هفت رشته قنات كه از جدول تا منبع را از سنگ كوه ، تراشيده‌اند و از هريك به اندازه گاو چاهى آب جارى دارد و اگر آنها را تنقيه كنند چند برابر بيشتر شود و نزديك به پانصد ششصد چاه كه قطر هريك دو ذرع شاه است و در قديم درخت انگور در آنها غرس كرده ، هريكى دويست من بلكه بيشتر غوره و انگور مىداده ، در صحرا و كوه اين جزيره باقى است و درختهاى آنها را قطع كرده ، همه بيفايده ، افتاده است و در اين جزيره گنبدى مرتفع در كمال استحكام و داخل آن وسيع از سنگ‌تراشى و گچ ساخته‌اند و در داخل آن طاقى است كه درى از ميان آن به حجره بازمىشود و سطح زمين اين حجره ، سنگ يكپارچه خداآفرين است و درزى در آن سنگ است كه مشهور است حضرت محمد بن امير المؤمنين -

--> ( 1 ) . برابر با اول 1879 . ( 2 ) . ر ك : فارسنامه ناصرى ، گفتار دوم ، محلهء سردزك شيراز . ( 3 ) . برابر با 20 يا 21 مارس 1880 . ( 4 ) . برابر با 10 مارس 1880 . ( 5 ) . ر ك : آثار شهرهاى باستانى سواحل و جزاير خليج فارس ، ص 831 . ( 6 ) . مقصود هلنديهاست .