نگاران و منشيان ، ديگران همچون شاعران و نويسندگان و دوستداران تاريخ و در يك سخن ، اهل قلم بودند كه با سپارشى و يا خواهشى چنين كارهايى را انجام مىدادند . مثال فراوان موجود است كه حاكمان زمان سپارشها داده‌اند و كتابهايى نيز نوشته شده است . به‌طور مثال ، ميرزا عظيم سامى كه چند اثر ارزشمند در تاريخ بخارا به يادگار گذاشته است ، يك « واقعه‌نگار » بود كه خود در جنگ روسيه و بخارا ( سالهاى شصتم و هفتادم قرن نوزدهم ميلادى ) شركت داشت « 1 » . بدين طريق ، به علت نبودن دلايل و اسناد كافى دربارهء نويسندهء ظفرنامهء خسروى و مشخصات وى ، به ذكر حدس و تخمينهاى پژوهشگران بسنده مىكنيم . دشوارى كار در اين است كه مؤلف نه تنها از خود و كسب و كارش نامى نمىبرد ، بلكه دربارهء حضورش در جنگها و مشورتها ، چيزى نمىگويد ، در هيچ‌جاى اثر منابع اخبار خود را هم نياورده است . اما بدون شك اين است كه وى از اشراف زمان خود بوده و از روزگار امير اطلاع كامل داشته است ، در ظفرنامهء خسروى ديدارها و ملاقاتهاى فراوان امير نصر الله با لشكريان و فرماندهان ذكر يافته‌اند ، اخبار مهمى از نقشه‌هاى عمليات جنگى ، اطلاعات قبل از محاربه از طرفين ، مناسبات و روابط خصوصى امير بخارا با سران كشورهاى همسايه ، و در نهايت ، موضوع و مضمون بسيارى از صحبتها و امثال اينها درج گشته‌اند . بىگمان ، كسى از عهدهء اين همه برمىآمد كه مورد اطمينان كامل و صاحب اختيارات زيادى باشد . اشارهء مؤلف كه وى اين كتاب را « بنابر توجه بعضى از دوستان صادق و بعضى از ياران موافق » نوشته است ، از اهميت زيادى برخوردار مىباشد . متأسفانه ، وى دربارهء شخصيت اين « دوستان » و « ياران » خاموش مانده است . تنها حدس مىتوان زد كه آنان از عملداران و الا باشند . هرچند اين كتاب سرچشمهء مهمى از تاريخ آسياى ميانه و افغانستان ، در محدودهء زمانى نيمهء اول سدهء نوزدهم ميلادى محسوب مىشود ، قسمت‌هاى آن ، چه از نگاه

--> ( 1 ) . Mirzo Abdul Azim Somi . Ta'rixi salotini mangitiya , izdaniye feksta , per . s pers . i prim . L , M . Epifanovoy . - M . , Izd - vo Vost , . lit . , 1962 , s . 15 .