2 . نزهت القلوب : كتابى است در فنّ جغرافيا و علم هيئت و عجايب عالم . مستوفى اين كتاب را حدود ده سال پس از تاريخ گزيده و پنج سال پس از نظم ظفرنامه تأليف كرده است . او در مقدّمهء نسبتا متكلّفى سبب نوشتن اين كتاب را شرح داده و نوشته است كه چون قبلا تمام كتاب‌هاى مربوط به اين رشته به عربى بوده و « . . . اهل عجم را از آن زيادت حظّى نبود و وصف تكوين كاينات و ايجاد موجودات و خلقت مخلوقات علوى و سفلى و شرح ربع مسكون و كيفيّت مواليد ثلاثه و كمال وجود انسان و وصف صورت و معنى ايشان و ذكر چگونگى ايران و شرح تاريخ عمارات بلاد و ولايات آن و محصول ارتفاعات و طبايع و اشكال و اديان سكّان هر ديار و مخارج انهار و عيون و آثار و حيثيّت بحار و قفار و جبال و سهال و كيفيّت معادن و كميّت مسافت و فراسخ طرق و تقرير عجايب و تحقيق غرايب آن به تمام از هيچ‌يك معلوم نمىشد ، بل‌كه هر وصفى از اين اوصاف در جايى مىآمد و از آن نيز بعضى قاصر بود . دوستان درخواست نمودند كه چون بر احوال اكثر ايران واقفى ، اگر اين اوصاف به زبان فارسى در مجموعه‌اى رود مجلس انس اصحاب را شمع شود . . . « 1 » » همچنان كه لسترانج ، مستشرق انگليسى در مقدمهء ترجمهء نزهت القلوب مىنويسد ، مستوفى بخشى از مطالب كتاب را از نويسندگان پيش از خود نقل كرده امّا بخش اعظم كتاب ، ديدنىهاى خودش بوده است . او كه در خدمت سلطان ابو سعيد ايلخان بوده ، به اكثر بلاد ايران سفر كرده و همين امر سبب شده است كه تصوير روشنى از فلات ايران در دورهء ايلخانيان ارائه دهد . « 2 » مستوفى در مقالهء سوم ابتدا به معرّفى عراق عرب و سپس ايران مىپردازد و پس از آن ، با حوصله و دقّت ، كشورهاى ديگر را وصف مىكند . آن‌چه در اين كتاب اهميّت دارد ، قوم‌شناسى و معرّفى اخلاق و روحيّات مردم هر قوم است . براى نمونه ، مردم خواف را كه ولايتى از استان خراسان است ، چنين معرّفى مىكند : « مردم آنجا حنفى مذهب‌اند و شريعت‌رو و در آن مذهب به غايت صلب‌اند و غريب‌دوست باشند و مايل خيرات و حجّ باشند . » « 3 » اما از همه جالب‌تر توصيف ولايتى از مغرب است كه به شهر

--> ( 1 ) . همان مأخذ ، ص يد مقدمه . ( 2 ) . NUZHAT - AL - QULUB . Translated by G . LE . Strange . p . ix . ( 3 ) . نزهت القلوب . تصحيح لسترانج . ص 154 .