بررسى و توضيح بيشتر در باب « ذيل ظفرنامه » را كه موضوع آن متعلّق است به بخش پايانى كتاب ظفرنامه ، بدان مرحله از كار احاله مىداريم . پيشينهء كار طرح تصحيح انتقادى ظفرنامه در نخستين سالهاى دههء پنجاه كه استاد زنده‌ياد مجتبى مينوى به عنوان رئيس علمى بنياد شاهنامهء فردوسى به تمهيد مقدّمات از براى تهيّهء يك متن مصحّح انتقادى از اين حماسهء بزرگ جهانى پرداخت ، بنا به تجربهء پنجاه ساله‌اش در كار تحقيقات ادبى ، با دقّتى وسواس‌گونه تعدادى نسخهء خطّى را به عنوان اساس مقابله و تصحيح متن شاهنامه برگزيد . نسخهء حاشيهء ظفرنامه از جملهء آن نسخه‌ها بود . نسخهء ياد شده در متن خود ظفرنامهء حمد اللّه مستوفى را دارد و در حاشيه‌اش شاهنامه‌اى را كه حمد اللّه مستوفى با مراجعه و مقابلهء اقدم نسخ آن زمان با يكديگر ، به اصطلاح امروز تصحيح كرده است ، جاى داده است . اين نسخه آن روزها به عنوان نسخهء منحصربه‌فرد ظفرنامه و با رمز « حظ » شناخته مىشد . استاد مينوى در يكى از گزارشهاى خود راجع به تهيّهء نسخهء مصحّح شاهنامه و طبع آن ، پس از شرحى در باب تحريرهاى دوگانهء شاهنامه در سالهاى 384 و 400 هجرى و اختلاط آن تحريرها باهم و تغيير و تبديل و تحريفهاى راه يافته در نسخه‌ها ، به اين نسخهء مصحّح حمد اللّه مستوفى چنين اشاره كرده است : « حمد اللّه مستوفى قزوينى مورّخ و جغرافيادان قرن هشتم هجرى كه تحريرى از شاهنامه فراهم آورده است و ذيلى در 75 هزار بيت به نام ظفرنامه بر آن نوشته ، مىگويد هرچه نسخهء شاهنامه من ديدم بيش از پنجاه هزار بيت نداشت ، و چون فردوسى گفته است كه شاهنامه داراى شصت هزار بيت است ، من شش سال صرف وقت كرده ، نسخه‌هاى مختلف را جمع‌آورى كردم و زحمت كشيده و از مجموع آنها ده هزار بيت فراهم كرده ، بر متن شاهنامه افزودم تا شصت هزار بيت كامل شود . وقتىكه عالم و مورّخى مثل حمد اللّه مستوفى مرتكب چنين خطائى بشود ، از ديگران چه توقّع مىتوان داشت . » « 1 » . باوجوداين اشكال ، نسخهء ياد شده توسّط خود استاد در ميان 9 نسخهء مختار از براى تصحيح انتقادى متن شاهنامه قرار گرفته بوده است . اين بندهء حقير كه آن زمان در جزو

--> ( 1 ) . نقل از « سخنى كوتاه دربارهء بنياد شاهنامهء فردوسى » تهيّه و تنظيم از مهدى غروى .