و غراب گشت . علما و فضلا را همه‌جا جميعا مانند گوسفند ذبح كردند ، كتابخوانها و كتابخانه‌ها را ، معا ، نيست و نابود نمودند ، و از اقلّ نتايج و اهون آثار استيلاى مغول بر ايران ، آن بود كه علم و ادب در آن سرزمين در عهد ايشان به منتهى درجهء انحطاط و تنزّلى كه ادبيات يك مملكت ممكن است بدان درجه رسد ، رسيد ؛ و كسانى كه اندكى به علوم و ادبيات اسلاميّه آشنا باشند ، تفاوت درجهء فاحشى را كه ما بين كتب و تآليف قبل از استيلاى مغول و كتب و آثار بعد از آن نمايان است ، البتّه ملاحظه كرده‌اند . » « 1 » امّا باوجود بروز آن همه خسران و ادبار در وجوه مختلف زندگانى مردم اين سرزمين ، به دلايلى كه از حوصلهء اين مقال بيرون است ، دوران حكومت ايلخانان مغول درخشان‌ترين دوره از براى ترقّى و رواج علم تاريخ و فنّ تاريخنگارى در ايران به شمار مىآيد . در اين برههء تاريخ آثار گرانبها و نفيسى خلق شد ، همچون : - جهانگشاى جوينى ، از عطا ملك صاحب ديوان جوينى ( مؤلّف به حدود سال 658 هجرى ) . - نظام التّواريخ بيضاوى ، از صاحب تفسير بيضاوى ( مؤلّف به سال 674 هجرى ) . - جامع التّواريخ رشيدى ، از رشيد الدّين فضل اللّه همدانى ( مؤلّف به حدود سال 710 هجرى ) . - روضة اولى الألباب فى تواريخ الأكابر و الأنساب ، معروف به تاريخ بناكتى ، از ابو سليمان داوود بن ابى الفضل ، محمّد البناكتى ( مؤلّف به حدود سال 717 هجرى ) . - تجزية الأمصار و تزجية الأعصار ، معروف به تاريخ وصّاف ، از عبد اللّه بن فضل اللّه شيرازى ، ملقّب به وصّاف الحضرة ( مؤلّف به حدود سال 728 هجرى ) . - تاريخ گزيده ، از حمد اللّه مستوفى ( مؤلّف به سال 730 هجرى ) . - مجمع الأنساب ، از محمّد بن علىّ بن محمّد بن حسين بن ابى بكر شبانكاره‌اى ( مؤلّف به سال 733 هجرى ) . و بالأخره : - ظفرنامه ، از حمد اللّه مستوفى ( مؤلّف به سال 735 هجرى ) ، منظومه‌اى عظيم كه موضوع نگارش و عرضه داشت اين مقدّمه و تصحيح متن حاضر است . بنا به اجماع فحول اهل تحقيق و تتبّع ، در ميان آثار يادشدهء بالا درجهء اهمّيّت كتابهاى جهانگشاى جوينى و جامع التّواريخ رشيدى و تاريخ وصّاف بيش از ديگر كتب است ، كه

--> ( 1 ) . جهانگشاى جوينى ، مصحّح محمّد بن عبد الوهّاب قزوينى ، چاپ 1911 م . ليدن ، مقدمهء مصحّح ، صفحات ج - د .