محمد حسن خان اعتماد السلطنه

61

صدر التواريخ يا تاريخ صدور قاجار ( فارسى )

طور مصوف « 1 » در تبريز به درگاه نايب السلطنه آمد و مكتوب طور مصوف را پيش داشت به اين مضمون كه امپراطور مرا مأمور داشته تا با ايران كار به مصالحه كنيم و از منازعه درگذريم ، اينك مرا با ميرزا شفيع صدر اعظم و اگرنه با ميرزا بزرگ نايب الوزاره ديدار واجب افتاده كه در سرحد يكديگر را ملاقات كرده و بين دولتين قرار دوستى گذاريم ، نايب السلطنه از تبريز صورت حال را معروض سدهء سلطنت داشت ، از طهران حسب الامر جواب مكتوب اينطور رفت كه ميرزا شفيع صدر اعظم از ملازمت ركاب دور نتواند افتاد ، ليكن ميرزا بزرگ قائم مقام بعد از نوروز براى مصالحه امر دولتين و نظم قراجه داغ بدان حدود سفر خواهد كرد و يكديگر را ديدار خواهند كرد . در سنهء هزار و دويست و بيست و پنج ملاقات قائم مقام با طور مصوف در سرحدين واقع شده و شرح آن در ناسخ التواريخ ضبط است . سنهء هزار و دويست و بيست و شش ، چون بجهة فتنه‌انگيزى عبد الرحمن پاشا و پاشايان و وزراى بغداد كدورتى فيما بين دولت عليهء ايران و عثمانى پيدا شده لهذا محض تشييد بناى اتحاد از جانب سلطان محمود خان ولد سلطان عبد الحميد خان پادشاه دولت عثمانى ، عبد الوهاب افندى و شاكر افندى و حيرت افندى به رسالت و

--> ارتش منظم و برطبق اصول نظام جديد اروپا بر اثر مجاهدتهاى او گذارده شد . براى اصلاح احوال قشون آذربايجان و اقتباس اصول نظام لشكرى ، معمول بين اقوام اروپائى از كارشناسان خارجى استفاداتى كرد ، با اين تفصيل قوائى در آذربايجان و بعدا در عراق و مازندران تشكيل شد . نظامى آذربايجان را ( سرباز ) و نظام عراق و مازندران را ( جانباز ) ناميدند . هم‌چنين اعزام اولين دسته محصلين به خارج از ايران به توصيه و انتخاب و دستور ميرزا بزرگ بود كه بار اول پنج نفر از جوانان تحصيل كرده به لندن اعزام داشته كه شرح آن را ميرزا صالح شيرازى ( يكى از آنها ) در سفرنامهء خود به تفصيل نوشته كه به اهتمام اسماعيل رائين زير چاپ است و به زودى منتشر مى - گردد . اين جوانان پس از مراجعت از انگلستان هركدام مصدر خدمات برجستهء شدند كه معروف است . مرحوم ميرزا بزرگ داراى تأليفات متعددى است كه بعضى از آنها به چاپ رسيده از وى به جز ميرزا ابو القاسم قائم مقام شهيد فرزند ديگرى هم باقى ماند بنام حاج ميرزا موسى كه متولىباشى مشهد مقدس بود و موقوفات بسيارى داشته ، از جمله در تبريز حمامى است در بازار كه كنون نيز داير است و به نام وى معروف مىباشد . ميرزا بزرگ قائم مقام در 25 ذىقعده سال 1237 هجرى قمرى به بيمارى و با در شهر تبريز درگذشت . ( 1 ) - منظور ژنرال تورماسف Tormassof نام ژنرال معروف روسى است كه در جنگ اول ايران و روسيه فرمانده قسمتى از سپاه روسيه بوده است .