دانشمندان و مؤلفينى كه در اين خصوص اظهارنظر كرده‌اند ، برخى در پرده و بعضى در نهايت شدت و بيرحمى كليهء تأليفات وى را از ديگران دانسته‌اند و حتى كسانى او را مردى شياد ، جاهل و بيسواد معرفى كرده‌اند . در مقابل عدهء زيادى از مؤلفين و دانشمندان كه شايد هم نظرات منفى آنان دربارهء اعتماد السلطنه از بخل و ضنت سرچشمه گرفته باشد ، قليلى هم مانند مرحوم « خان ملك ساسانى » كه نسبت سببى با وى داشته در مقام تجليل برآمده‌اند . به عقيدهء ما شناختن اخلاق و روحيات و شخصيت واقعى مرحوم محمد حسن خان اعتماد - السلطنه از تفرس در متون تأليفات وى و مقايسهء مندرجات آنها با هم به آسانى ميسر است . با مراجعهء مختصر به يادداشتهاى روزانهء وى ، او را مردى متملق و بسيار بىشخصيت و حقير مىشناسيم كه چاپلوسىها و مجيزهاى فرومايهء خود را نه تنها دربارهء شخصيت‌هاى مهم بلكه حتى نسبت به اشخاص بسيار پست و اراذل ناس بىپرده و در برخى موارد توأم با نوعى تفاخر در آن يادداشتها ثبت كرده است . در يادداشتهاى روزانهء او بطور مكرر مواردى ديده مىشود كه از « ميرزا على اصغر خان امين السلطان به وضع بسيار زننده و موهن بد مىگويد و او را دشمن خويش مىشمارد و در عين حال در اين كتاب مىبينيم كه به بوى سودجوئى مختصر كتاب حاضر را به نام او مدون كرده و در ديباچه او را « عميد اكرم راد » ناميده و خود را « نيازمند حضرت معظم » خوانده و « . . . اين نگارش ناچيز را تقديم نموده و آرزو مىكند كه اين بيّنه ارادت خالص العقيده به محضر حضرت مستطاب عالى اگر بخت يار آمد ، از حضرت اشرف تشريف قبول يابد . . . » با وصف مراتب بالا به عقيدهء بنده مرحوم محمد حسن خان اعتماد السلطنه يكى از برجسته‌ترين و دانشمندترين رجال عهد ناصرى بوده كه به علت دانش وسيع و احاطهء كامل به آثار فرهنگى كشورهاى مختلف اروپايى و تمدن غرب در نشر و اشاعهء علوم زمان خود خدمات زياد و مؤثرى به دانش و فرهنگ ايران انجام داده است و ما نام تأليفات و ترجمه‌هاى او را در آخر كتاب آورده‌ايم . روانش شاد باد . بهرحال قضاوت در اين موارد بستگى كامل به كندوكاو و پژوهش در مندرجات تأليفات وى دارد كه از حوصلهء اين مقدمه خارج است و ما خوانندگان عزيز را به منابع زير راهنمايى مىكنيم : - مقالات مرحوم كسروى ، گردآورى يحيى ذكاء . - كتاب انقلاب ايران و ساير تأليفات براون . - يادداشتهاى قزوينى جلدهاى 1 و 5 و 6 . - روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه . - يادداشتهاى ميرزا على خان امين الدوله و ساير مراجع ديگر . نسخه‌هاى مورد استفادهء ما نسخه‌هاى متعددى از اين كتاب در دست است ، چند تا از آنها كه مورد استفادهء ما بوده