محمد حسن خان اعتماد السلطنه
49
صدر التواريخ يا تاريخ صدور قاجار ( فارسى )
در سنهء هزار دويست و سيزده ، در اواسط شهر ذيحجة الحرام خاقان مغفور فتحعلى شاه طاب ثراه از طهران به عزم زيارت مشهد مقدس و نظم بلاد خراسان حركت كرده در قريهء دولاب طهران نقل مكان فرمودند و از چمن فيروزكوه ، على بولاغ و چشمهء بادخانى دامغان ، به خراسان شتافتند . در اين سفر ميمنت اثر ميرزا شفيع صدر شرف التزام ركاب را داشت . در سنهء هزار و دويست و چهارده كه خاقان مغفور فتحعلى شاه از محاصرهء مشهد و نظم آنجا آسوده شدند نادر ميرزا پسر شاهرخ شاه بن رضا قلى ميرزا پسر نادر شاه افشار را كه ياغى بود خلعت ايالت دادند و نادر ميرزا محض اظهار اطاعت و خلوص دختر خود را به اتفاق ميرزا محمد شفيع وزير به درگاه خاقان مغفور فتحعلى شاه طاب ثراه
--> به او اجازه داده شود به طهران بيايد و در طهران اقامت كند و سفير انگليس را نيز واسطهء اين كار ساخت ، ولى ناصر الدين شاه خواهش فرهاد ميرزا و وساطت سفير ، را نپذيرفت و فرهاد ميرزا ناچار از بيم جان ، بىخبر از طالقان به طهران آمد به سفارت انگليس پناهنده شد و ظاهرا علت عداوت ناصر الدين شاه با عموى خود حمايت وى از عباس ميرزا ملكآرا برادر ناصر الدين شاه بود كه وى ناصر الدين شاه و مهدعليا مادر شاه را از كور كردن آن شاهزاده ممانعت و جلوگيرى كرد . در هر حال معتمد الدوله فرهاد ميرزا از شاهزادگان لايق و دانشمند قاجار بود و در تمام ماموريتها براى امنيت و اجراى نظم و ترتيب منتهاى سعى و كوشش را به عمل آورده و از تعدى و ظلم و طغيان ياغيان جلوگيرى نموده است . خدمات وى در اجراى امنيت ناحيهء كردستان و فارس و پشت كوه و كوهكيلويه با نداشتن وسيله و لوازم كافى مورد تحسين و اعجاب است . از اين شاهزادهء فاضل تأليفات زيادى باقى مانده كه بسيارى از آنها چاپ و منتشر نشده است و آنچه از تاليفات او به چاپ رسيده عبارت از كتب زير است : جامجم ، قمقام ، نصاب انگليسى به فارسى ، سفرنامهء مكه معظمه ، خلاصة الحساب ، منشآت فرهاد ميرزا ، زنبيل . شاهزاده فرهاد ميرزا بسال 1295 هجرى قمرى در طهران وفات يافت و در تسليت وى ناصر الدين شاه تلگراف تسليتى به احتشام الدوله مخابره نمود كه جالب است و در مجلهء يغما شماره چهارم ، سال دوم به چاپ رسيده است . براى اطلاع بيشتر به احوال اين شاهزاده به كتاب ( حقوقبگيران انگليس ) تأليف اسماعيل رائين مراجعه شود .