و شهرهاى دوردست عالم برده‌اند « 1 » و هرروز بيشتر و پيشتر مىبرند ، و كسى كه اين سطور را مىنويسد ، هم‌اكنون ، به عضويت افتخارى هيأت‌امناى « نشر آثار جمال‌زاده » درآمده است « 2 » و در جزء افتخارات اوست - هيئتى كه از ممر درآمد نشر همين كتابها ، كمكى درخور ، شايد بتواند به « دانشجويان ايرانى علاقه‌مند به تحقيقات ادبى و تاريخى » بنمايد . « 3 » به نظر شما ، اگر آن قباله كذائى ملك شش‌دانگى محمد عليشاهى در اختيار استاد جمال‌زاده بود ، كار اين پنجاه كتاب را ، كه در حكم پنجاه ملك شش‌دانگى - بىشائبه وقف و سيورغال و بىترس و بيم از « توتم » و خشكسالى و آب سال و ماليات ديوان و ظلم پاكار و مزد كتخداست - آيا ميتوانست انجام دهد ؟ بر آستان ارادت كه سر نهاد شبى * كه لطف دوست به رويش دريچه‌اى نگشود وقتى در پاريس بودم ، روزى ، آقاى بوگدانويچ ، اهل يوگسلاوى عضو برجسته كتاب - خانه السنه شرقيه پاريس - كه از ايران‌شناسان خوش‌قريحه فارسىدان است - كتاب دائرة - المعارف مانندى را به من نشان داد كه مربوط به علوم و فنون و هنر بود ، و ضمن آن شرح حال مفصل از جمال‌زاده هم داشت و قسمت عمدهء آن شرح‌حال را هم همين بوگدانويچ نوشته بود . چند تن از دوستان در آن مجلس بودند ، يكى از آنان گفت : جمال‌زاده بىخود در سويس مقيم شده است . حق اين بود كه او به تهران بازمىگشت و در خود ايران به خدمت مىپرداخت و مطمئنا در دوران كمال خود ، اگر به ايران آمده بود ، با قلم سحار خود و احاطه‌اى كه بر ادب فارسى داشت در ايران يقينا لااقل يا رياست دانشكده ادبيات ، يا وزارت علوم ! را با مزاياى بىحدوحصر آن به دست مىآورد . دوست ديگرى گفت : جمال‌زاده با سابقهء خدمتى كه در سازمان بين المللى كار دارد و با تجربه و اطلاعاتى كه در مورد وضع كارگران ايران به دست آورده است ، اگر به ايران مىآمد ، مطمئنا به وزارت كار و امور اجتماعى ؛ برگزيده مىشد - چنان كه يك وقت گويا درين باب با او صحبت هم شده بوده است - و مسلما درين خدمت توفيقاتى به دست مىآورد . رفيق ديگرى گفت : جمال‌زاده ، پسر جمال الدين واعظ اصفهانى از مشروطه‌خواهان بنام بود ، و ما مىدانيم در ايران ، خيلى از كسانى كه حتى گربه‌شان از دم مجلس شوراى ملى

--> ( 1 ) - براى فهرست كامل آثار جمال‌زاده مىتوان مراجعه كرد به كتاب « جمال‌زاده و آثار او » اثر مهرداد مهرين . ( 2 ) - اين هيأت‌امنا در دانشگاه تهران تشكيل شده و مركب است از استاد دكتر على اكبر سياسى رئيس سابق دانشگاه تهران ، و استاد ايرج افشار ، و بنده نگارنده ناتوان . . . ( 3 ) - در نخستين بيعانه پذيره كه از هركتاب 5 هزار تومان ناشران ، با قبول منت ، پرداخته‌اند هم الان حدود دويست و پنجاه هزار تومان و اصل شده ، و البته اين غير از درآمد حق التحرير اصلى خواهد بود .