نفر اولاد است : اولاد بزرگ او محمد على است كه در سن هيجده است و چند ماه قبل رفت به بيروت ، كه در آنجا تحصيل كند . در تهران هم خوب تحصيل كرده بود ، مقدمات عربى و قدرى از رياضى و جغرافيا ، و اندكى از زبان فرانسه را تحصيل نمود ، يك پسر ديگر در سن ده سال دارد كه شل است و دست او رعشه دارد ، يك طفل سه ساله هم دارد ، و دو دختر در سن پنج و هفت دارد . از مال دنيا دو خانه دارد كه تقريبا سه هزار تومان ارزش دارد ، ديگر نه ملكى و نه نقدى هيچ ندارد . . . » « 1 » مقصود من از نقل اين عبارت بيان يك نكته است : چندى قبل ( اول محرم 1398 ق / اواخر نوامبر 1977 م ) من و ايرج افشار در آتن بوديم ، من يك كتاب حماسهء كوير از همانجا خدمت استاد جمال‌زاده فرستادم ، و نود سالگى او را تبريك گفتم ، استاد در ضمن نامه‌اى نوشته بودند من هنوز چند سالى مانده تا نود ساله شوم و باستانى زود دست به كار شده است . مىخواستم خدمت استاد عرض كنم ، آن « قدرى از رياضى » كه ناظم الاسلام از آن نام مىبرد ، اگر از خاطر استاد نرفته باشد ، خود ايشان يك وقت به بنده گفته بودند : من در مورد سال‌شمار زندگى خود ترديدى دارم . زيرا در پشت قرآنى پدرم با خط خود نوشته : نور چشمى محمد على متولد شد در شب 12 ماه جمادى الاخر شهر 1309 » « 2 » جمال‌زاده مىگفت كه قبل از من ، پدرم ، پسر ديگرى داشته به نام محمد على ، كه چون قبل از تولد من وفات يافته ، نام او را بر من نهاده‌اند ، بنابراين من ترديد دارم كه اين تاريخ مربوط به تولد من باشد يا برادر فقيدم . چه اگر مربوط به تولد او باشد ، تولد من چند سال بعد از او خواهد بود و اگر از من باشد ، صورت ديگرى خواهد داشت . من خدمت استاد عرض كردم كه به كمك نوشته هم شهرى خودم ناظم الاسلام مشكل شما را حل كرده‌ام « 3 » ، زيرا او در تاريخ جمادى الثانى 1326 ق / 1908 م مىنويسد كه محمد على پسر بزرگ او در سن 18 است و چند ماه قبل به بيروت رفته ، پس آدمى كه درين سال هيجده ساله بوده بايد در سال 1309 ق تولد يافته باشد . ( 1309 + 18 1326 ) ، و بنابراين تاريخ تولد استاد 1309 قمرى است و امسال كه 1398 قمرى است قاعدتا داخل نودمين سال قمرى عمر خود شده‌اند . * * * حالا كه صحبت اولاد و احفاد سيد جمال پيش آمد ، بايد عرض كنم كه خداوند طول عمر استاد را نه بيش از نود سال ، بل به بيش از نهصد سال ، يعنى عمر نوح برساند ( هرچند نوح هم كه نهصد سال از نهصد و پنجاه سال عمرش را اداى رسالت كرد ، بيش از پنجاه نفر - و به قولى 70 نفر - به او نگرويدند ) اين دعاى من ازين جهت است كه نام سيد جمال بايد به وسيله

--> ( 1 ) - كوچهء هفت پيچ ، ص 74 بنقل از ناظم الاسلام ( 2 ) - برابر 12 ژوئن 1892 م . و 1271 ش ( 3 ) - از پاريز تا پاريس چاپ دوم ص 501