نمىشود . اول مريضى كه پيش طبيب نرود و دوا و غذاى مناسب مرض خود نخورد ، و پرهيز از چيزهاى غيرمناسب نكند ، و بگويد دوا مىخواهم چكنم ، خدا خودش شفا مىدهد . دويم اشخاص بىكار كه با وجود صحت بدن وقت خود را به بطالت و حرافت صرف نموده و در صدد تحصيل معيشت خود برنيامده ، در خانه نشسته بگويد : خدا خودش روزى مىرساند . ايها الناس ، اين دنيا دار اسباب است ، هيچ كارى و هيچ امرى بدون اسباب و لوازم درست نمىشود ، يعنى خداوند خودش اين‌طور مقرر فرموده ، اى مسلمان‌ها ، دست از تحصيل بر - نداريد ، اولاد خود را در مدارس جديده بفرستيد تحصيل كنند ، اول قدمى كه در پيشرفت ترقى برمىداريد اين است كه اطفال خود را عالم كنيد ، ترويج از علوم و مدارس بنماييد ، آنها را واداريد كه تحصيل علوم رياضى از قبيل حساب و هندسه و جغرافى بنمايند . حساب از علومى است كه بر هرانسانى لازم است بداند . جغرافى فايده‌اش اين است كه اطفال شما وسعت مملكت خودشان را ياد مىگيرند ، سرحداتش را مىدانند ، از ممالك خارجه با اطلاع مىشوند ، اقلا مىفهمند كه در اين مملكت چند شهر هست و همه ايرانى هستند و بايد متحد و متفق باشند ، و براى همديگر كار بكنند . هم‌چنين اطفال خود را تاريخ درس بدهيد كه از احوال حكماى سلف و علماء و بزرگان باشرف باخبر گردند ، و از حوادث و وقايع اتفاقيه مستحضر شوند ؛ فوايد عدل را بفهمند ، مضار ظلم را تصور كنند ، عاقبت ظالمين را اطلاع پيدا نمايند ، و از نتايجى كه بر اعمال حسنهء نيكوكاران مترتب مىشود مطلع شوند ، تا آنكه آنها هم درصدد افعال مستحسنه برآيند و از عواقب‌آموز تبه‌كاران مخبر گردند كه از ارتكاب به اعمال سيئه بپرهيزند ، و هم‌چنين اطفال خود را ترغيب و تحريض نماييد بر تحصيل صنعت به طرز صنايع جديده از قبيل نجارى و آهنگرى ؛ نه مثل همين نجارها و آهنگرها كه الان در مملكت داريم . اينها علم نجارى را ندارند اگر علمش را دارا بودند كشتى مى - ساختند مثل نجارهاى ممالك متمدنه ، مگر آنها انسان نيستند ؟ البته آنهايى كه به مكه معظمه مشرف شده‌اند ديده‌اند كه جهازات بحرى هركدام اقلا چند برابر اين مسجد است و اين جهاز داراى تمام لوازم زندگى انسانى هست . اطاق نشيمن مخصوص ، خوابگاه على حده دارد ، انبار براى اجناس مال التجاره محل مخصوص دارد ، اصطبل جهة حيوانات دارد ، و مختصرا به قدر چند دست خانه منظم داراى همه‌چيز اين جهاز جا دارد ، او را در روى دريا انداخته به قوهء بخار حركت مىكند و اختيار اين جهاز به اين عظمت به دست يك نفر كشتىبان است . به واسطهء علمى كه دارد هروقت بخواهد او را نگاه مىدارد . و هروقت مىخواهد او را راه مىاندازد ؛ به طرف يمين و يسار حركت مىدهد ، اين يك نفر آدم با يك قطب‌نما و يك درجه نما كه در مقابل خود دارد زمام اختيار اين كوه متحرك به دست او است . اى مسلمانها ، و اللّه آنها هم انسانند ؛ جن و ملك و پرى نيستند ، سحر و معجزه و شعبده ندارند ، از تحصيل علم به كسب اين صنايع محير العقول رسيده‌اند ، امروزه كه هم به حمد اللّه شما اهالى ايران از خواب غفلت بيدار شده‌ايد و از مستى هشيار ، بر عموم شما لازم است كه اطفال خود را به مدرسه بفرستيد ، اول اصول دين و مسائل مذهبى خود را ياد بگيرد و تحصيل سواد فارسى