همانطور كه غلا و تنگى از اين مملكت بار سفر بسته و جاى خود را بارزانى و فراوانى داده بود ، امراض عمومى هم تمام شده و صحت و سلامتى ، بجاى آن استقرار يافته بود . امراضى كه واقعا چرخ نظام اجتماعى و زندگانى افرادى را متوقف ميساختند ، در اواخر كابينهء مستوفى الممالك و اوائل كابينهء صمصام السلطنه ، در اين مملكت استيلا داشت ، نه در زمان تأسيس كابينهء شما . براى چشيدن تلخى و تحمل مصائب آن روزهاى سخت ، دست طبيعت كسان ديگر را بر سر كار گذاشته بود نه شما را . بلى ! دو ماه بعد از تأسيس كابينهء شما ، بر اثر وزش بادهاى سخت ، زكام عمومى ، در عرض ده روز ( 20 ذيحجه تا سلخ ) در اين شهر شايع شد ، و ساير شهرها و دهات اين مملكت هم ، بنوبهء خود مبتلا به اين مرض گشتند و حتى در اين شهر ، يكى دو روزى ، كارها را هم تعطيل كرد ، ولى نظر بحسن عاقبت و كمى و كوتاهى مدت آن‌كه بيش از دو سه روز مبتلا را زحمت نميداد ، مردم شهر تهران به اين مرض مسرى ميخنديدند . در هرحال ، نه كابينه‌هاى سابق ، در زمان حكومت خود ، ميكروب حصبه به آب داده بودند ، و نه شما در نوبت خويش سولفات دو سود و آب هندوانه و آسپرين و آلو زرد و قيمه شوربا و نخود آب به بادزده‌هاى دورهء خود خورانديد . ميگوئيد : « مناسبات خارجى ما تعطيل و روابط ما با دولت انگلستان ، دولتى كه در آن موقع بيش از همه مساعدت و مخالفتش مؤثر در وضعيات داخلى بود تيره و مبهم . » روابط خارجى ايران در كابينه‌هاى قبل از شما تيرگى نداشت ، و روابط معمولى و متناسب با اوضاع در بين بود . شايد نگرفتن اقساط موراتورى يوم را ميخواهيد دليل تيرگى و ابهام روابط ايران و انگليس محسوب كنيد ، در صورتى كه اين از محسنات اشخاصى است كه شما كارهاى آن‌ها را در اين بيانيه و بيانيهء تبعيديهء « 1 » خود ببدى تعبير ميكنيد ، زيرا آنها نميخواستند ليره را از قرار دو تومان گرفته ، و از قرار شش تومان پس بدهند و مملكت را با عايدى خود اداره ميكردند . يك موضوع ديگر هم هست ، كه دولت در فاصلهء دو كابينهء شما امتياز تازه‌اى بانگليسها نداده ، كلاه خود را در اين چهارده ماه حفظ كرده بود . خوب در نظر داريم وقتى كه در دورهء دوم تقنينيه ، در وزارت امور خارجه خودتان ميخواستيد امتياز لولهء نفت از انزلى برشت را بكمپانى نويل تابع روس بدهيد ، و پيشنهاد اين مسأله را شب رمضان در مجلس شوراى ملى طرح كرده بوديد ، بعضى از وكلا كه آنچه فكر ميكردند در اين امتياز نفعى براى ايران نميديدند ، از شما ميپرسيدند براى چه

--> ( 1 ) - مقصود بيانيه‌ايست كه وثوق الدوله بعد از برهمزدن روضه‌خوانى مسجد شيخ - عبد الحسين و تبعيد مؤسسين آن بقزوين ، در جرايد پايتخت منتشر كرد .