عبدالله مستوفى
30
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
شوستر امريكائى باعانت قانون 23 جوزا ، خواست سرانجامى بماليهء كشور بدهد . شما وزير امور خارجه بوديد . در جلسهء سرى مجلس شوراى ملى با او ضديت كرده ، سرمشق اقدام بعلاء الدوله داديد « 1 » و سفارت روس را در ضديت با او ، جرى كرده و بالاخره بعد از قبول اولتيماتوم روس ، با ناصر الملك همدست و امريكائيها را از كار خارج ، و بلژيكيها را سر كار آورديد . اين گمركچيها هم از قانون 23 جوزا استفاده كرده ، اختيار را بدست گرفته و تا توانستند در دخل و خرج عامه حيف و ميل نمودند . دولت و مجلس و عامه ، جنگهاى بين المللى و مشغلهء دولتين روس و انگليس را كه از بلژيكيها حمايت ميكردند مغتنم شمرده ، قانون 23 جوزا الغاء و دست بلژيكيها را از ماليهء مملكت كوتاه ، و قانون جديدى باسم قانون تشكيلات ماليه نوشته و از مجلس گذراندند . ولى كابينهء آقاى مشير الدوله كه تقريبا اين قانون را پيشنهاد كرده بود ، بيش از چهل روز دوام نياورد ، و كابينهء عين الدوله هم كه در تحت نظر او اين قانون از مجلس ميگذشت ، بر اثر استيضاح مشهور دمكراتها « 2 » رفت ، و در كابينهء مستوفى الممالك كه وزارت ماليهء آن بعهدهء شما مفوض بود مع الاسف باز قرعهء اجراى اين قانون و شالودهريزى ماليهء اين مملكت باسم شما بيرون آمد . اين دفعه هم مثل دفعهء سابق باز پارتيهاى بيسواد خود را سر كار آورده ، چرخها را طورى تند و كند ساختيد كه بجاى اينكه عايدات بخزانهء دولت وارد شود ، راه را نزديك كرده ، بتوسط بعضى از چرخها بجيبهاى شخصى بريزد . وزراى ماليه كه بعد از شما بر سر كار آمدند ، نيز ، اگر مثل شما منفعتپرست بودند ، كه هرگز بقطع نانى كه شما براى آنها پخته بوديد راضى نميشدند ، و اگر عفيف و صالح بودند از عهدهء گرگهائى كه شما تربيت كرده و مزهء دخل را به آنها چشانده بوديد برنميآمدند . در اينجا نميخواهيم وارد جزئيات فن ماليه شده ، معايب كار را ذكر كنيم ، و الا مدلل ميكرديم كه تمام حيف و ميلهاى دخل و خرج اين مملكت از شالودهايست كه شما در دو نوبت وزارت ماليهء خود ريختهايد و تمام بىنظميهاى ماليه بتوسط پارتىهاى شما و باجازهء خود شما ، به عمل آمده است . بر فرض اينكه بعضى از كاركنان ماليه هم ، در دورهء كنارهجوئى شما ميخواستند يكى از خطاهاى شما را اصلاح كنند و با جنگهاى زيادى كه با پارتيهاى شما ميكردند به اين اصلاح موفق هم ميشدند ، مجددا كه شما بر سر كار ميآمديد كردههاى آنها را خراب و آب را بمجراى سابق خود برميگردانديد ، و ما بعنوان مثل اجارهء تجديد ترياك را شاهد قرار ميدهيم .
--> ( 1 ) - اول وهنى كه بقدرت شوستر وارد آمد ، از رفتار مرحوم علاء الدوله بود كه تحصيلداران ماليه را كه براى مطالبهء بقاياى سنواتى ماليات او رفته بودند كتك زده از درب منزل خود راند . ( 2 ) - دمكراتها به عين الدوله ايراد ميكردند : كه چرا قشون دول متخاصم در خاك ايران اقدامات بىرويه ميكنند ؟ ! و بر اثر همين استيضاح ، كابينه افتاد و يك ماه مملكت بىزمامدار ماند .