اوست . شرح رحله‌هاى ديگر او هم در اين كتابخانه مضبوط است ، من همهء آنها را مطالعهء دقيق كرده ، و از نوشتجات اين مرد دانشمند مغربى خيلى استفاده كردم ، و يادداشت‌هائى از نوشتجات او . . . » آقاى دبستانى ميگفت اگر كسى غير از من بود ، يقينا جا مىخورد و ميگفت شايد بطور تصادف اين اسم نويسنده و كتاب جعلى ، با شخصى تطبيق كرده است . ولى چون من از امتحانات سابق خود بر احوال روحيهء مؤمن آشنا شده بودم . مجال ندادم كه باقى نقالى خود را تمام كند ، گفتم اينقدر تند نرويد ، آرامتر ! نقاليهاى شما نسبت بساير كتب مرا واداشت كه اين اسم كتاب و نويسنده هردو را جعل كنم ، ببينم شما در جعل تا كجا جلو ميرويد ، بارى سخن از شيربرنج عمر بود . آيا اين يكى از عجائب قضا و قدر نيست كه بايد سپهدار ترسو ، يعنى همان ممدوح لردكرزن و كابينهء عوام بيسواد او كه طرفدار سياست يكطرفى بوده‌اند ، تصويب كنندهء قرارداد ايران و شوروى واقع شوند ، و در رئيس الوزرائى آقاى سيد ضياء الدين ، ( كه چه عرض كنم ؟ ) اصل آن امضاء و مبادله گردد ! ؟ اين قرارداد بعد از كودتا ، در تاريخ 24 قوس 1300 و كابينهء اول آقاى قوام السلطنه بتصويب مجلس رسيد . اينك عين 26 مادهء قرارداديكه از طرف مجلس مشاورهء عالى تنظيم و بتوسط منشور الملك جهت مشاور الممالك ارسال شده است « 1 » قرارداد بين ايران و اتحاد جماهير روسيه مادهء 1 - دولت جمهورى روسيه تمام معاهدات و قراردادهاى دولت سابق روسيه را با ايران لغو نمود . مادهء 2 - دولت جمهورى روسيه ، تمام معاهدات و قراردادهاى سابق روسيه را با دولت ثالثى راجع بايران لغو مينمايد . مادهء 3 - دولتين متعاهدتين از دخالت در امور داخلى يكديگر احتراز ميورزند . مادهء 4 - دولت جمهورى روسيه قروض ايرانرا بروسيه باطل ميشمارد و در هر محلى كه براى تأديه قروض مزبور معين شده بود دخالت نخواهد نمود . مادهء 5 - دولت روسيه بانك استقراضى را با نقود و اشياء و محاسبات و اموال منقول و غير منقول آن را به ايران تفويض مينمايد . مادهء 6 - دولت روسيه شوسهء انزلى - تهران - قزوين - همدان و كليهء متعلقات آن و اسكله و وسايل نقليه در راه اروميه و تمام خطوط تلگرافى كه روسيه در ايران كشيده و پرت انزلى و تمام متعلقات آن را بايران تسليم و تفويض مىكند . مادهء 7 - دولتين متعاهدين در كشتىرانى در بحر خزر حق متساوى خواهند داشت . مادهء 8 - تمام امتيازاتى كه دولت سابق روسيه و اتباع آن از ايران گرفته‌اند از درجهء اعتبار ساقط است . اراضى و املاكى كه روسيهء سابق دارا بود فقط عمارت سفارت در تهران و زرگنده و عمارت قنسولگريها بملكيت روسيه ميماند .

--> ( 1 ) - ولى اين قرارداد با اين ماده بندى و با اين عبارات ساده بامضاى طرفين قرارداد نرسيد و در ماده بندى و عبارات آن تغييراتى داده شد كه در مادهء ترانزيت اختلافى هم از حيث مفهوم با مادهء ترانزيت اين قرارداد دارد و در موقع خود در متن به آن اشاره خواهد شد .