عبدالله مستوفى
465
شرح زندگانى من ( تاريخ اجتماعى وادراى دوره قاجاريه ) ( فارسى )
و از قانون انشاء من دفاع مينمود . من بايشان گفته بودم پاپى اسامى نباشند ، اسامى را از قانون مشير الدوله بگيريد ولى روح قانون انشاء من كه اقتدار وزارت ماليه است بايد محفوظ باشد . سردار معظم با آقا شيخ اسد اللّه مواجه شد ، اين دو حريف هريك طبق نظريهء خود باهم ميجنگيدند . با اينكه سر وكلا به كارهاى همراهى با آلمان و يا ضديت با اين سياست مشغول بود ، در اكثر موارد نظر من تأمين ميشد . به اين ترتيب بود كه اين قانون بدون مدافع از طرف دولت ، بنفع وزارت ماليه از مجلس گذشت . اگر ميگفت . . . من هم ميگفتم . . . بعضى از روزها ، من خودم براى تماشاى كشتى نوچهء پير خود با اين پهلوان حراف جوان بمجلس ميرفتم ، كمتر اتفاق ميافتاد كه سردار معظم بتواند پشت اين پهلوان پير را به خاك بياورد . مادهء پيشنهادى كميسيون قوانين ماليه كه قرائت ميشد ، آقا شيخ اسد اللّه دست بلند ميكرد ، يكى دو سه اعتراض بابهام عبارتى و ضديت منطوق و مفهوم اين ماده با مواد تصويب شدهء قبل و اصول مسلم ايراد مينمود . سردار معظم ميخواست با فن خطابه كار را پيش ببرد ، ولى سادگى بيان حاجى شيخ اسد اللّه مجالى به اين فنون نميداد و اكثريت طرفدار حاجى شيخ ميشد . من گاهى وسط جلسه نكتهاى بنظرم ميرسيد ، حاجى شيخ را در تنفس گير آورده آنچه بايد بگويم خاطر نشان ميكردم ، همه ميدانستند حاجى شيخ اسد اللّه نمايندهء من است و سردار معظم نمايندهء لولو . يكروز سردار معظم يك نكتهء باريك فنى در مادهاى گنجانده و آقاى شيخ توجه كرده و تغيير عبارت ماده را پيشنهاد كرد . وكيل جوان بىاندازه عصبانى شد و بطوريكه سه چهار نفر حولوحوش هم شنيدند گفت : « خوب است پاشم بگويم من ميرزا عبد اللّه خان را ديدهام او با اين ماده بطوريكه پيشنهاد شده است راضى است . » رفقا بشيخ اسد اللّه خبر دادند ، پيرمرد در نهايت سادگى گفت : « بى خود نگفت ! اگر ميگفت من هم در نوبت خود ميگفتم . من منكر نيستم كه اين نكات را ميرزا عبد اللّه خان به من مياموزد ولى شما هم خوبست اعتراف كنيد كه مدرس شما هم لولو است . » اين قانون با اينهمه بلائى كه بر سر ماليهء اين كشور آمده است هنوز هم كلا نسخ شده ، قانون منحصر زندهء تشكيلات ماليه است . اگر در فصول و مواد آن دقت كنند به خوبى پيداست كه بعضى مواد آن يك ابهامهاى خفى دارد . اين ابهامها بر اثر همين كشمكشهاى اين پير و جوان است ولى وقتى اين قانون از كار درآمد كه بلافاصله كابينهء عين الدوله افتاد و پس از يك ماه بحران ، كابينهء مستوفى الممالك روى كار آمد . در اين كابينه ، وثوق الدوله وزير ماليه شد و بقول خودم در ابطال الباطل « مع الاسف بازهم قرعهء تشكيلات ماليه براى دفعهء دوم باسم ايشان درآمد . » مهاجرت باوجوداين اگر مجلس سوم جوانمرگ نميشد ، ممكن بود از تشكيلات اين قانون جديد چيز نسبة متناسبى كه با وضعيت سازگار باشد بيرون بيايد . ولى اقدامات دموكراتها در پيشرفت دادن سياست آلمان و بالاختصاص تحشيد قواى داوطلب براى همراهى آلمان كه بوسيلهء ليدر