شمس الدين رشديه
41
سوانح عمر ( فارسى )
گفتم اين كار را بكن و صلاح است ، حالى نشد و همان جواب را داد . او دلباخته مدرسه است و جز مدرسه هيچ چيز بخيالش نميگذرد . من چنين آدم از خودگذر نوعدوست نديدهام ، شما هم نخواهيد ديد . پس از من او را خيلى اذيت خواهند كرد و چوب دوستى بامرا سخت خواهد خورد . آدم باوفائيست ، سختيها را تحمل مىكند و از ما برنميگردد . اتابك سعى خواهد كرد او را جلب كند ولى او تن در نخواهد داد ، زيرا كه اتابك را خائن به وطن ميداند . و درهرحال از او غافل نمانيد مدرسه رشديه هم محبوب من است در نگهدارى آن خيلى خيلى همت كنيد . » در وصيتنامهئيكه به خط زيباى آن شادروان چاپ و در دست است اين عبارت را ميخوانيم : « مكتب رشديه تهران كه يادگار من است ، معين الملك اهتمام كند دائر نمايد . اگر براى خودم فرصتى و مهلتى دست داد و توانستم براى مصارف مقرره آن محلى تعيين كنم تكليف از معين الملك ساقط مىشود ، و الا استداميت اين خير برذمه او فرض است » . خلاصه به موقر الدوله گفت ، « به معين الملك سپردهام هم مدرسه را نگهدار و هم رشديه را . معين الملك جوان است رشديه هم كمتر از تصميم خود برميگردد . ميترسم آبشان بيك جوى نرود . در هر صورت خدا ارحم الراحمين است اميدوارم همه را بپناه خود گيرد » . در آن روزها مدرسه رشديه قريب سيصد و سى و چند شاگرد داشت كه پنجاه نفر از اطفال فقرا تحت كفالت امين الدوله بودند ، و ناهار و لباسشان را معظم له ميداد ، و قريب دويست و پنجاه و چند نفر هم زادگان اعيان و متوسطين بودند كه سه تومان از هريك وروديه گرفته ميشد . و از اعيانزادگان ماهى سه تومان شهريه و از متوسطين ماهى دو تومان و پانزده قران - و بقيه بىبضاعتانى بودند كه مجانا پذيرفته شده بودند . و به تمام شاگردان ناهار حسابى با طبخ عالى داده ميشد كه از اعيانزادگان و متوسطين ماهى سه تومان پول ناهار و سه ماه به سه ماه پيش گرفته ميشد ، و از اين پول ناهار اعيانزادگان ناهار اطفال مجانى نيز اداره ميشد ، و بيست و پنجقران هم از منتخبين ذوقمندان براى معلمى تربيت ميشدند ، كه تكثير مدارس را وسيله و كمك مهمى بشمار ميرفتند . شش ماه از عمر مدرسه گذشته بود كه امين الدوله از صدارت معزول شد ، و اتابك بجاى وى منصوب گرديد . از كارهاى اولى كه صورت گرفت ، انجمن امناى مدرسه رشديه كه در محل مدرسه و تحت نظر وزير علوم اداره مىشد به وزارت علوم منتقل و بنام انجمن معارف ناميده شد و هسته مركزى تشكيلات معارف مملكت گرديد .