1 - دربارهء دومين سفر ( 1267 ه . ق ) دومين سفر قم ناصر الدين شاه ، يك سال بعد از سفر اول و در سال 1267 ه . ق انجام يافت ، ناصر الدين شاه كه در اين زمان بيست سال داشت در بازگشت از سفر معروف اصفهان ، چند روزى نيز در قم توقف نمود . خبر تصميم ناصر الدين شاه براى عزيمت به اصفهان را روزنامهء وقايع اتفاقيه در تاريخ 8 جمادى الثانى سال 1267 ، تحت عنوان « اخبار داخله ممالك محروسهء پادشاهى » به صورت ذيل اعلام نمود : چون سركار اعليحضرت پادشاهى از زمان جلوس به تخت فرمانروائى تاكنون ممالك محروسه را سياحت نفرموده‌اند و خاطر خسروانى مايل است كه انتظام ولايات و آسودگى رعايا را به رأى العين مشاهده فرموده و چون آفتاب جهانتاب بوجود مبارك روشنى بخشاى بلاد گرديده ، عموم رعايا در سايهء رأفت و رحمتش خرسندى و آسودگى و تقديم شكرگزارى حاصل نمايند ، لهذا خاطر مبارك عزيمت سياحت در ممالك عراق و اصفهان فرموده ، سلاطين سلف نور الله مضجعهم هميشه با قشون و شوكت تمام به ولايات حركت مىنمودند ، ولى اعليحضرت پادشاهى كه شوكت دولت همايون و جلال نوبت روزافزون خود را آسايش و رفاه رعيت و انتظام و امنيت ممالك مىدانند و منظور دارند كه از زيادتى قشون در حركت ، آسيبى به رعايا نرسد ، به اين ملاحظه با جزئى قشونى به قدر كفايت قراول وجود مبارك و به قدر لزوم جمعى از ساير چاكران و خدّام و حشم دربار خسروانى در غرّه رجب ان شاء الله به عزم سياحت تشريف‌فرماى صفحات اصفهان و آن نواحى خواهند شد و ان شاء الله تعالى از اين سفر فيروزى اثر براى عموم اهالى ولايات محروسه فوايد عمده و منافع كلى حاصل خواهد گرديد . 1