و چون غور در معقولات را راحت‌تر ديده‌اند خود را به زحمت محسوسات نيانداخته‌اند فقهاى عظام و علماى اعلام تصنيفات و تأليفاتشان در مباحث الفاظ است از قبيل عام و خاص و اطلاق و تقليد و مفاد امر و مدلول نهى و امثال اينها و يا راجع بتعيين تكاليف عبارات و تشريح مسائل معاملات است و در علم اصول بحث از ادله لفظيه و عقليه مىشود و در علم فقه مدلولاترا توضيح مينمايند و البته همه اين علوم لازم است و ما منكر هيچ يك از آنها نيستيم مخصوصا علوم دينيه از شرعيه و عقليه كمال اهميت را دارد ولى حرف ما اين است كه لازم بود يكدسته هم در مملكت باشند كه بحث از فلسفه طبيعيه بنمايند و خواص اشياء مفرده و فوائد هيأت مركبه را اكتشاف نموده بنويسند تا مردمرا بالمره جامد در علوم معاديه نسازند و قدرى هم بفنون معايشه بپردازند ( من لا معاش له لا معاد له ) از هر طفلى از اطفال ايرانى معارف متداوله سؤال كنند هزار سطر در تجرد نفس و تفوق لاهوت بر ناسوت و طبقات عوالم ملكوت تحقيق خواهند كرد و اگر از عقائد دينيه او سؤال كنند چندين معجزه از قبيل چاه برء العلم و جنگ در خاورنامه و رموز حمزه از بر ميخواند ، اما اگر از او بپرسى آهن را چه قسم آب ميكنند يا ماهوت را با چه اسبابى ميبافند البته اظهار عجز خواهم كرد ، بلكه اگر از اولين طبقه دانشمندان اين مملكت هم اين گونه مطالب محسوسه سؤال شود در جواب مات و مبهوت خواهم ماند ، اين نيست مگر از عدم مراقبت دانشمندان مملكت و مربيان ملت و نتيجه اين غفلت آنكه امروز سى كرور ملت ايران در تمام موارد زندگانى خود محتاج باروپائىها هستند و مسلم است چنين ملتى را هرگز نميتوان ملت مستقل خواند يا در جزء ملل حيه شمرد ولى بالاخره بعد از خواندن صد هزار جلد كتاب بايد معتقد شد كه مثنوى و كليات شيخ ، بهترين كتابها است و لاسيما بوستان شيخ كه همچو كمال نتيجه است اياميكه در اصفهان بودم انجمنى باسم « انجمن ترقى » تشكيل داده و مقصد آن انجمن را رفع