احمد مجد الاسلام كرمانى
262
سفرنامه كلات ( فارسى )
سرحد ايران مشغول جنگ باشد با اين مساعدت آسمانى و زمينى و داشتن افواج منظم نميدانم وزراى آن عصر چه قسم مردمى بودند كه فصل مصالحه را مطابق دلخواه دولت روس مرتب نمودند ، بلى در تمام آن فصول فقط يك فصل بدلخواه دولت ايران نوشته شد و آن اين است كه دولت روس ضامن است كه هرگاه ميان شاهزادگان ايران بر سر تاج و تخت منازعتى پيش آيد دولت روس هميشه حامى وليعهد رسمى دولت باشد كه در نسل عباس ميرزا مقرر مىشود ما بقى با التمام موافق ميل و پولتيك روسها است و حال آنكه هم در آن تاريخ قشون منظم داشتند هم سردارهاى كافى رشيد و هم آن روز دولت ايران بر افغانستان و خوارزم سلطنت داشت و از بغداد باج و خراج ميگرفت و هنوز از عثمانى بمراتب قوىتر بود . بارى از بىعلمى وزراء آن عصر و و و چنان خاكى بر سر ايران و ايرانيان ريختند كه تا صبح قيامت گردش فرو نخواهد نشست و ما عجالتا از اين بحث پولتيكى كه تذكارش موجب عار است ميگذريم و برميگرديم باصل مقصود خود . از آن ببعد اگرچه ميان روس و ايران نزاعى واقع نشد ولى در دوره ناصر الدين شاه تركمانان يموت بنات شرارت گذاشتند و از طرف دولت حشمت الدوله « 1 »
--> ( 1 ) كوشش ناصر الدينشاه براى سركوب كردن تركمانان مهاجم بخراسان شمالى در طول سالهاى 1286 - 1287 قمرى به علت بروز اختلاف بين دو سردار ايران يعنى حشمة الدوله و قوام الدوله به نتيجه نرسيد تا آنكه حاجى ميرزا حسينخان سپهسالار صدر اعظم ايران تصميم گرفت كه از راه سياست و تدبير دوستى رؤساى تركمان را نسبت بايران جلب كند و بدين منظور حاجى ميرزا رضى خان معظم الملك را مخفيانه به مرو فرستاد و او موفق شد كه تركمانان آن ناحيه را باطاعت از دربار ايران برانگيزد . قرار بر اين شد كه يكنفر حكمران بعنوان نماينده دولت مركزى ايران به مرو فرستاده شود و بيست نفر از سران تركمان به تهران بيايند و قراردادى درباره تبعيت آنان از ايران و شرايط آن تدوين شود . روسيه تسارى وقتى از اين جريان آگاه شد مانع از انجام مقصود ايران گرديد . « صفحه 190 ايران در دوره سلطنت قاجار تأليف على اصغر شميم »