سال 1930 كه او به كشورش برمىگشت ، ميان راه در هاربين « 1 » درگذشت . مراسم ترحيمش در تهران در يك كليساى ارمنى برگزار شد . من به اين مجلس رفتم . اين مراسم كه در هواى باز انجام مىگرفت ، ساده اما شكوهمند بود ، و به ديدن آن متأثر شدم . ارامنه ، همچون يهوديان ، اكنون كشورى براى خود ندارند . در قفقاز ، در جمهورىهاى شوروى ، ناحيه‌اى به نام ارمنستان هست ؛ اما اين فقط اسم و ظاهر

--> - چند دقيقه صحبت كردند . كتاب ترجمهء ميرزا آوانس خان را تقديم كردم . » « دوشنبه 13 ذيقعده 1305 : . . . صبح اوانس خان را كه صد تومان برايش انعام گرفتم طرف شهر فرستادم . » « پنج‌شنبه 23 رجب 1308 : . . . از جيب مبارك روزنامهء نمرهء هفتم قانون كه از لندن براى من آورده بودند و ديروز به جهت شاه فرستاده بودم بيرون آوردند . اول از من سؤال فرمودند كه اين روزنامه به چه واسطه به تو رسيده . عرض كردم آوانس خان مترجم به توسط برادر خود براى من فرستاده . . . » از آثار ماندنى آوانس خان ترجمه‌اى است كه از سفرنامه و خاطرات بنجامين نخستين وزيرمختار امريكا در ايران كرده است مرحوم عباس اقبال آشتيانى در مقالهء خود ، « نخستين روابط سياسى بين ايران و امريكا » ، در مجله يادگار ( شمارهء 6 بهمن 1323 ) نوشته است : « كتاب ايران و ايرانيان » تأليف بنجامين نخستين وزيرمختار امريكا را در ايران ، در سالهاى آخرى سلطنت ناصر الدين شاه مرحوم اوانس خان مساعد السلطنه ( 1281 - 1350 ) از انگليسى به فارسى ترجمه نموده و ترجمهء او را مرحوم ميرزا محمد حسين ذكاء الملك فروغى ( متوفى سال 1325 قمرى ) به انشاى روان و درست فارسى درآورده و يك نسخهء ناتمام از آن در تصرف نگارنده‌ى اين سطور يعنى مدير مجله‌ى يادگار هست . . . » اوانس خان بعدها وارد خدمات سياسى شد . « در سال 1912 در موقعى كه اوانس خان مساعد السلطنه وزيرمختار دولت ايران در برلين بود او ( ميرزا جواد خان ) به درجهء « آتاشه » سفارت مفتخر گرديد . » ( از تأليف علوى ، ابو الحسن ، رجال عصر مشروطيت ، به كوشش حبيب يغمايى ، تجديد چاپ ايرج افشار ، تهران ، 1363 ، در شرح ذيل : قاضى ميرزا جواد خان ) . مساعد السلطنه سپس وزيرمختار ايران در انگلستان و در ژاپن شد . دورهء وزيرمختارى او را در لندن از شهريور 1306 تا شهريور 1308 نوشته‌اند ( سياستگزاران و رجال سياسى در روابط خارجى ايران ، دفتر مطالعات سياسى و بين المللى وزارت امور خارجه ، تهران 1363 ، ص . 22 ) . ( 1 ) . هاربين يا خاربين ، در چين « پين‌كيانگ » ، شهرى در مركز منچورى .