مانى و دين او آيين عمده‌اى را كه پس از تعاليم زرتشت در ايران ظهور كرد ، دين مانى دانسته‌اند . اين آيين را ( در زبانهاى ديگر ) به چند نام مىخوانند . « 1 » كسانى مىگويند كه رسم « فوتومانى » در عصر خدايان ( اساطيرى ) در ژاپن ، از اين آيين و نام آن برآمده است . « 2 » مانى پيامبر ( تولد : 215 ، مرگ 276 م . ) در سدهء سوم ميلادى مىزيست ، و در اوايل روزگار پادشاهى شاپور اول ساسانى ( كه در سال 242 يا 243 برنشست ) نام و آوازه يافت و در دربار نفوذ پيدا كرد ، اما پس از چندى شاپور با او بىمهر شد و او را راند ، و مانى به هند و تبت و چين رفت و آيين خود را در اين سرزمين‌ها تبليغ كرد . مانى در سال 272 ميلادى ( پس از درگذشتن شاپور ) به ايران بازگشت ( و هرمزد جانشين شاپور وى را گرامى داشت ) . از آن پس ، مانى آيين خود را بيشتر ميان مسيحيان بين النهرين تبليغ و ترويج مىكرد ، و اصول و تعاليم مانوى كه او بنياد نهاده بود به زودى پيروان بسيار يافت . آيين مانوى تلفيقى از عقايد زرتشتى و عيسوى « 3 » ( و بودايى و يونانى ) است ، و اصول عقايد آن همانا تركيب عالم از دو عنصر و سفارش به پرهيز از لذات دنيوى است . مانى با اين انديشه كه جهان درگير مبارزهء نيكى و بدى است كه به پيروزى نهايى نيكى مىانجامد ، ميانه‌اى نداشت ؛ و بر آن بود كه بنياد عالم بر خوبى و بدى هر دو است و عالم از دو عنصر روشنى و تاريكى پيدا آمده ، اما آرزو و اميد اين

--> ( 1 ) . Manes / Manichaeus / Manichaeism / Manichaen ( 2 ) . Futom ni ، گونه‌اى راه پيشگويى در ژاپن باستان ، با در آتش نهادن تيغهء استخوان كتف گوزن نرى كه پيشتر خط و نشانهايى بر آن ترسيم شده بود . به تناسب نما و نگارهء تركيدن اين استخوان در آتش ، خوب يا بد برآمدن فال دانسته مىشد ( فرهنگ تاريخى - جغرافيايى ژاپن ، با مشخصات زير : Papinot , E . ; Historical Geographical Dictionary of Japan . Tokyo Tuttle . 1972 ( 3 ) . مهديقلى هدايت نوشته است : « منع مانى از شراب گواهى است كه عيسى شراب نمىخورده است . » ( خاطرات و خطرات ، ص . 479 )