شركت نفت ايران و انگليس به تازگى ، شركت نفت انگليسى نظر دنيا را تا اندازه‌اى به خود گرفت : زيرا كه ايران امتياز نفت را يكجانبه باطل كرد و انگلستان عقد دوبارهء قرارداد را از ايران خواستار شد « 1 » . جهانيان به ياد دارند كه در سالهاى جنگ ( جهانى اول ) اين شركت در خليج فارس و اقيانوس هند به كشتىهاى انگليسى كمك رساند . دنيا هنوز به موقع اقتصادى و سياسى اين شركت توجه دارد . مديران شركت نفت در تهران دوست صميمىام بودند ، پس ( به معرفى آنها ) از پالايشگاه نفت در آبادان و ميدان‌هاى نفتى ميان كوه‌ها - و در فاصلهء 400 تا 500 كيلومترى آبادان - ديدن كردم . از آبادان به اهواز در امتداد رود كارون و در مسير لولهء نفت با هواپيماى آن شركت رفتم . در روزگار قديم ، لشكر اسكندر از اهواز گذشت . در اين صبح از اثر باد سخت ديروز ، هوا هنوز خاك‌آلود و تيره بود و هواپيما نزديك زمين پرواز مىكرد . از آنجا با اتومبيل به ميدان نفتى نفتون و هفتگل رفتيم . من نخستين سفير خارجى بودم كه ازينجا ديدن مىكردم ، و تنها سفيرى كه تاكنون به اينجا آمده بود . سال پس از آن ، شاه براى ديدن به اين ناحيه سفر كرد . مسير و نقاط ديدار او با برنامهء سفر من يكى بود . اين سرزمين از روزگار باستان نفت‌خيز بوده ، و قفقاز از زمان زرتشت به شهر آتش شهرت داشته است . از كوه‌هاى زاگرس تا غرب فلات ايران كان نفت است ، و زمين‌شناسان در پى كشف ذخاير نفتى فراوان زيرزمينى به ناحيهء شمال قفقاز و غرب عراق ( بين النهرين ) و مصر توجه داشته‌اند . در سال 1901 ويليام دارسى « 2 » از حكومت ايران امتياز اكتشاف و استخراج نفت در ايران را جز در پنج ايالت شمالى ( آذربايجان ، گيلان ، مازندران ، استرآباد و خراسان ) گرفت . منطقهء اين امتياز مساحتى دو برابر خاك ژاپن دارد . در برابر ، صاحب امتياز متعهد شد كه بيست هزار ليره حق

--> ( 1 ) . دربارهء الغاى قرارداد دارسى و عقد قرارداد تازه ، در حاشيهء مبحث « روش سياسى رضا شاه » ، شرحى به نقل از مآخذ ياد شده است . ( 2 ) - William Knox dArcy