تهران ، از طالقان به تهران آمده « به دولت انگليس پناهيد و سال‌ها از درگاه دور ماند . « 1 » » بالاخره بعد از چند سال « از آن افتادن به‌پاى خاست و از دولت خارج ببريد . « 2 » » و حاكم لرستان شد . فرهاد ميرزا از سال 1284 ق . به‌مدت شش سال حاكم كردستان و همدان بود . از خدمات مهم و شايان توجه فرهاد ميرزا در اين مقام ، قلع و قمع ياغيان اين منطقه و فتح اورامان است كه در اين قضيه حسن سلطان و برادرش تارومار گرديدند . در سال 1290 ق . كه ناصر الدينشاه عازم سفر فرنگستان بود « فرهاد ميرزا به تهران احضار و به‌موجب فرمان 14 صفر ، نيابت سلطنت به كامران ميرزا و اداره امور با اختيارات تامه به فرهاد ميرزا سپرده شد . « 3 » » بعد از مراجعت شاه از فرنگ ، فرهاد ميرزا دوباره به كردستان رفت ، ولى دوباره به سعايت بدخواهان به اتهام اين‌كه مخفيانه با مظفر الدين ميرزا روابطى داشته از حكومت كردستان عزل و به تهران احضار شد . « 4 » » بعد از اين در سال 1292 ق . با كسب اجازه از ناصر الدينشاه عازم مكه معظمه شد و نتيجه و ره‌آورد اين تصميم و سفر ، همين كتاب است كه تقديم خوانندگان مىشود . چيزى كه در مورد شخصيت علمى و فرهنگى فرهاد ميرزا بيشتر جالب توجه است تحقيق و تتبع او در ضمن رتق‌وفتق امور مملكتدارى و حكمرانى اوست . وى در 23 سالگى زمانى كه حاكم لرستان بود دست به ترجمه و تأليف خلاصة الحساب شيخ بهائى موسوم به « كنز الحساب » مىزند . بطوريكه از قراين پيداست به‌غير از دوران طفوليت كه همراه پدرش به آذربايجان آمده و در آن‌جا به مكتب رفته بقيه عمر را شخصا به تحقيق و مطالعه پرداخته و اصطلاحا « خودآموز » بار آمده . خصوصا از مطالعه جام‌جم و نصاب انگليسى كه مؤلف اظهار مىدارد با مراجعه به كتب لغت اقدام به ترجمه و تأليف كرده است اين ادعا قرين به يقين مىگردد . مرحوم محمد على مدرس مىنويسد : « . . . اديبى است فاضل و مورخ كامل ، جامع فنون بسيار ، از فحول و ادباى نامى عهد ناصر الدينشاه قاجار و در تاريخ و جغرافيا و حساب و نجوم و هيئت و هندسه و لغت انگليسى و فنون ديگر آثارى بسيار دارد . « 5 » » مرحوم مدرس بعد از اين مقدمه شروع مىكند به شمردن آثار تأليفى فرهاد ميرزا و در آخر مىنويسد : « . . . از خدمات دينى برجستهء اوست كه در سال 1298 ق . بقعه مباركه كاظمين را تعمير و مناره‌ها را مطلا نموده و بناى صحن شريف را تجديد و عمر شريفش به همين خدمت اسلامى و تأليف كتاب قمقام به پايان رسيده . . . « 6 » »

--> ( 1 ) تاريخ و جغرافياى دار السلطنه تبريز ، ص 75 . براى كسب اطلاع بيشتر از اين موضوع رجوع شود به « شرح‌حال و آثار فرهاد ميرزا معتمد الدوله ، پاياننامه ليسانس آقاى بهروز ثروتيان ، دانشكده ادبيات دانشگاه تبريز ، 1345 ش . ، ص 6 - 26 . ( 2 ) تاريخ و جغرافياى دار السلطنه تبريز ، ص 75 . براى كسب اطلاع بيشتر از اين موضوع رجوع شود به « شرح‌حال و آثار فرهاد ميرزا معتمد الدوله ، پاياننامه ليسانس آقاى بهروز ثروتيان ، دانشكده ادبيات دانشگاه تبريز ، 1345 ش . ، ص 6 - 26 . ( 3 ) از صبا تا نيما ، ج يك ، ص 175 . ( 4 ) از صبا تا نيما ، ج يك ، ص 175 . ( 5 ) ريحانة الادب ، محمد على مدرس ، ج 4 . ( 6 ) ريحانة الادب ، محمد على مدرس ، ج 4 .