( 57 ) - در اصل : آزار . آذار : ششمين ماه از سال‌هاى سريانى كه عرب آنها را « شهور الروم » نامد ، ماه اول بهار . فرهنگ معين . ( 58 ) - اراك فعلى . ( 59 ) - جوزق : جوزقه ، غوزهء باز شدهء پنبهء رسمى كه هنوز وش را از آن بيرون نياورده باشند . فرهنگ معين . ( 60 ) - يك كلمه خوانده نشد . ( 61 ) - در حاشيهء نسخه آمده است : « العهدة على الرّاوى » . ( 62 ) - هركس سر خود را به سلامت به در برد ، سود كرده است . ( 63 ) - حاج على اكبر قوام الملك پسر چهارم حاج ابراهيم خان شيرازى اعتماد الدوله . در سال 1245 ه . ق از طرف فتح على شاه قاجار ، او كه كلانتر شيراز بود به قوام الملك ملقب شد . او در 1264 قمرى به اتفاق محمد قلى خان ايل بيگى قشقايى ، مردم را برعليه ميرزا تقى خان امير كبير صدر اعظم وقت شوراند ؛ كه اين شورش 40 روز ادامه داشت . او از سال 1279 تا 1282 ه . ق متولىباشى آستان قدس رضوى بود . « نقل به تلخيص از بامداد » ( 64 ) - در حاشيهء نسخه آمده است : « از طايفهء حاجى حسينى كه در قم معروف به نجابت هستند » . ( 65 ) - در اصل : برخواست . ( 66 ) - پوش : جامه ، لباس ، خيمه ، چادر ، خرگاه ، سراپردهء ( سلطنتى ) . فرهنگ معين . ( 67 ) - اشاره است به آيهء شريفهء « قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَ سَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ » . سورهء انبياء ، آيهء 69 . گفتيم اى آتش سرد و سلامت باش بر ابراهيم . كنايه از اين است كه به سلامت رسيديم . ( 68 ) - ازهار : شكوفه‌ها ، جمع زهر . ( 69 ) - در اصل : يكديگر . ( 70 ) - فرخار : نام شهرى در تركستان كه بت‌خانه‌هاى آن معروف بوده ؛ به معنى بت‌خانه هم گفته‌اند . فرهنگ عميد . ( 71 ) - در اصل : شكوفها . ( 72 ) - ميرزا يوسف مستوفى الممالك ، معروف به آقا يا جناب آقا ، پسر ميرزا حسن پسر ميرزا كاظم پسر آقا محسن آشتيانى بوده و در سال 1227 ه . ق متولد شده . . . در سال 1261 ه . ق از طرف محمد شاه ملقب به مستوفى الممالك گرديد . در سال 1268 ه . ق حكومت عراق ( اراك ) نيز ضميمهء ساير مشاغلش شد . . . در سال 1276 ه . ق علاوه بر سمتى كه داشت به عضويت مجلس شوراى دولتى ، كه ناصر الدين شاه آن را در اين سال تشكيل داده بود ، منصوب و برقرار شد . . . در سال 1280 قمرى بنا به امر ناصر الدين شاه اصطلاحات سابق از قبيل رئيس دفتر استيفاء ، وزير دفتر و غيره - كه در مورد وزير دارايى استعمال مىشد - موقوف گرديد و ميرزا يوسف مستوفى الممالك را مخاطب به وزير دارايى نمود . در سال 1283 ه . ق . . . علاوه بر سمت وزارت دارايى ، اين مشاغل نيز به عهدهء وى واگذار گرديد : ادارهء امور آذربايجان ، كردستان ، قم ، ساوه ، زرند ، ادارهء رخت‌دارخانه و صندوق‌خانهء شاه ، اصطبل خاصه ، عمارات دولتى ، ايلخىها و غيره . . . شاه در سال 1284 ه . ق ، پس از بازگشت از خراسان ، او را بيش از پيش مورد عنايت خويش قرار داد و در اين تاريخ مستوفى الممالك شخص اول مملكت بود و عنوان او را هم در اين سال رئيس الوزراء نمود . . . در سال 1295 ه . ق - در سفر دوم ناصر الدين شاه به اروپا - رسيدگى به كليهء كارهاى كشورى از طرف شاه به او واگذار شد . . . سرانجام در سال 1298 ه . ق به موجب دست‌خط شاه رسما قبول صدارت كرد و صدر اعظم شد . . . مستوفى الممالك در ماه رجب سال 1303 هجرى قمرى زندگانى -