ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1695
سفرنامه شاردن ( فارسى )
به حمايت شاه مستظهر بود از بدكارى روى گردان نبود . وى از كسانى كه خواهان منصب و مقام بودند رشوههاى كلان مىگرفت ، و آنان را به وعدههاى خوش اميدوار مىكرد . اما پس از مدتى قول خود را از ياد مىبرد . از افروختن آتش نفاق و دشمنى ميان بزرگان و درباريان لذت مىبرد . از تهمت زدن به افراد صالح و نيكنام پروا نداشت . در حضور شاه بد را نيك و نيك را بد جلوه مىداد . با اين همه رذيلت و قبايح داراى فضايلى نيز بود . خوشظاهر ، نيكاندام ، هوشمند ، جنگجو و سخى بود ، و اگر آن بديها در وجودش متمكن نبود هر آينه مردى به صفات انسانى و درخور احترام بود . قوللر آقاسى با بهرهگيرى از صفات خويش نظر پادشاه و بزرگان دربار را به سوى خود جلب مىكرد ، و زيردستانش از صفات بدش و صدماتى كه بدانان مىزد دردمند و نالان بودند . براى همطرازانش نيز وجود او مايهء خير و شادى نبود ، زيرا چون در دستگاه شاه صفى دوم هم مانند دوران پادشاهى شاه عباس فقيد نفوذ و قدرت فراوان داشت همه از او بيمناك و نگران بودند . از جمله نخستين دسائس اين توطئهپرداز مزوّر حيلتى بود كه در كار ميرزا ابراهيم وزير آذربايجان يا مدى كرده بود . توضيح اين كه از وى پنجاه هزار ليور به رشوت گرفت تا موجبات ارتقاى او را به مقام صدارت فراهم آورد . و عدهاى كه نه تنها مبلغى بدين زيادى از دست وزير آذربايجان يكى از مهمترين و ثروتمندترين ايالات ايران به در شد ، بل كه چنان در چاه بدبختى فرو افتاد كه هنوز بيرون آمدن از آن را نتوانسته و شايد هرگز رهايى از آن را نتواند . قوللر آقاسى براى به دست آوردن اين رشوت كلان نقشهاى ماهرانه بدين گونه طرح كرد : روزى به پسر جوان ميرزا صادق وزير ايالت فارس برادر ميرزا ابراهيم به خوشرويى و محبت گفت : عموى تو چرا همچنان در تبريز مانده است و خود را به پايتخت نمىرساند ؟ مگر كسى شايستهتر و لايقتر از او براى تصدّى مقام صدارت اعظم وجود دارد . محمد مهدى صدر اعظم كنونى مردى كودن ، بىاستعداد و نالايق است ، و از عهدهء كارى بدين خطر برنمىآيد ، و من خبر يقين دارم كه شاه مىخواهد ديگرى را بدين مقام مهم بنشاند ، و من هيچ كس را لايقتر از ميرزا ابراهيم وزير آذربايجان نمىشناسم ، و او مىتواند با تقديم پيشكشى نه بسيار زياد بدين مقام عالى ارتقا يابد . اگر تو هزار تومان - پنجاه هزار ليور - به من بدهى وسايل اين كار را هر چه زودتر فراهم مىكنم ، و او به جاى اين كه وزير آذربايجان باشد صدر اعظم كلّ كشور