خانه‌هاى مسكونى ساخته شده‌اند . در كشورهاى اروپا ميان جمعيّت شهرها ، و عدهء خانه‌هاى مسكونى آنها نسبتى برقرار است ، و با توجّه به شمار عمارات مىتوان به تقريب عدهء نفوس آنها را سنجيد ، امّا در ايران چنين محاسبه درست و دقيق درنمىآيد . زيرا بازارها كه گذرگاههاى سرپوشيده‌اى هستند ، از يك سوى شهر تا سوى ديگر امتداد يافته‌اند ، و در نقاطى كه يكديگر را قطع مىكنند ، داراى دكانهايى مىباشند كه شب هنگام كسى در آنها سكونت ندارد ، و هيچ كس نيز از آنها حفاظت نمىكند . بنابر اين محاسبه جمعيت به نسبت ساختمان ، درست از كار درنمىآيد . به هر حال به اعتقاد من جمعيت اصفهان از عدهء ساكنان لندن كه پرجمعيّت‌ترين شهرهاى اروپاست ، كمتر نيست . در بازارها جمعيت چنان متراكم است كه افرادى كه سواره قصد گذر كردن از آنها دارند ، بايد يك يا چند نوكر پياده پيشاپيش آنان حركت كنند تا جمعيت را بشكافند ، و راه را بگشايند . زيرا در بيشتر نقاط بازار مردم از سر و دوش هم بالا مىروند . امّا فقط در بازارها جمعيت زيادى رفت و آمد مىكنند ، و آمد و شد دشوار است ، و در نقاط ديگر شهر حركت كردن آسان مىباشد . با وجود اين اگر به اين نكتهء مهم كه زنان ايران ، جز آنان كه بسيار فقير مىباشند غالبا در خانه ماندن را بر بيرون شدن ترجيح مىنهند ، و جز براى انجام كردن كارهاى ضرورى از خانه خارج نمىشوند ، آشكارا مىگردد كه پايتخت ايران به راستى يكى از پرجمعيّت‌ترين شهرهاى جهان مىباشد . اصفهان در امتداد جريان زاينده‌رود « 1 » ساخته شده است . بر روى اين رود سه

--> ( 1 ) زاينده رود از زرد كوه ، واقع در صد و شصت كيلومترى جانب غرب اصفهان سرچشمه مىگيرد و پس از طى حدود 130 كيلومتر نزديك دهستان رودشت به باتلاق گاوخونى مىريزد . جغرافىدانانان قديم به اشتباه نوشته‌اند زاينده‌رود يا زنده رود پس از فرورفتن در مرداب ، شصت كيلومتر دور از محل ناپديد شدنش ، دگر بار روى زمين نمايان ، و به طرف دريا روان مىشود ؛ و ظاهرا حمد الله مستوفى مؤلف كتابهاى تاريخ گزيده و نزهة القلوب نخستين كس است كه اين نظريه را باطل و نادرست شمرده است . طبق اندازه‌گيريهايى كه در سال 1337 خورشيدى به عمل آمده ، معلوم شده است مقدار متوسط بارندگيهاى حوضه آبى كه به زاينده رود آب مىدهد هر سال از سيصد تا چهارصد ميلى متر افزون نيست . آب زاينده رود طبق محاسبه شيخ بهايى تقسيم مىشود .