ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1571
سفرنامه شاردن ( فارسى )
شرح اين مباحثات به سال 1659 به چاپ رساند . بعد از مدتى اسقف بريت Leveque Bryte در راه سفر سيام وارد اصفهان شد ، و چون دريافت سراسر يادداشتها و نوشتههاى چاپ شده غلط و اشتباه است پرامه شزول را به سختى مورد ملامت قرار داد . وى با ايراد سوگندهاى مؤكد انتساب خود را از درج آن مطالب رد كرد ، اما وقتى اسقف بريت از وى خواست عدم شركت و مسؤوليت خود را كتبا بنويسد از اين كار سر باز زد ، و يك سال بعد پررافائل دومانس كه چهل سال سرپرست كاپوسنهاى مقيم اصفهان بود با صداقت و امانت آنچه را كه در اين موضوع گذشته بود برايم شرح داد . پيش از پايان بردن اين بحث يادآورى مىكنم كه موقعيت ژزوئيتها در تغيير دادن آداب و احكام ارامنهاى كه در ميان آنان زندگى مىكنند بيش از توفيق يافتن مبلّغان دينى پايتخت در تغيير دادن عقيدهء مسلمانان نبوده است . به سخن ديگر ژزوئيتها با اينكه ارامنه از مسيحيان قديمى مىباشند آنها را دوزخى و ملعون مىشمارند . ارامنه نيز متقابلا همه كسانى را كه متكى به اسقف پاپ اعظم باشند و به شريعت وى درآمده باشند تكفير مىكنند . ارامنه اعم از روحانيان و غير روحانيانشان گرچه در ادبيات پيشرفت شايان نكردهاند اما به آيين و مذهب خويش سخت پاى بندند ، و به هنگام بحث در اين باره با روشن بينى و عقل سليم احتجاج مىكنند ، و من در اين مورد دو موضوع به گواه مىآورم : روزى يك تن يسوعى با مردى ارمنى بر سر شراب و نان مذهب مسيح به بحث و جدل پرداختند . يسوعى گفت : در آيين شما تنها كشيشان اجازت دارند شراب بنوشند ، و اين امتياز را از دارا بودن مقام كشيشى به دست آوردهاند . مرد ارمنى در جواب به او گفت شما بر اين باوريد كه همه پاك و مقدسيد ، و ما جملگى پليد و آلودهايم ، بنابر اين ما بيش از شما به آشاميدن شراب متبرك نيازمنديم ، زيرا اين غذا و داروى روح ماست و عيسى مسيح گفته است آنان كه تندرستند از پزشك بىنيازند ؛ و بيماران به طبيب محتاجند ؛ و وقتى سخن از انگليسيان و هلنديان در ميان آمد مرد يسوعى گفت اينان مردمانى بىدين و دوزخى و ملعون و منفورند ؛ و مرد ارمنى جواب داد : پدر ، پدر ، در رم و مارسى به ما اجازه نمىدهند انجيل را به زبان خود چاپ كنيم ، اما در هلند بىهيچ مشكل تراشى به ما اجازه داده شد . همچنانكه ايرانيان به نيكويى هرچه تمامتر با اروپاييان رفتار مىكردند مبلغان مذهبى در نظر ارامنه محترم بودند . اما اكنون كار به شيوهء ديگر است و ارامنه