ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
1537
سفرنامه شاردن ( فارسى )
كاخ قاضى معز كه در زمان پادشاهى شاه عباس كبير مىزيسته و به درستگارى و نصفت ورزيدن و تقوا معروف بوده است ؛ كاخ على بيگ پسر عليمردان خان حاكم قندهار كه قلعهء اين شهر را به امپراتور هند تسليم كرد . اين قصر بسيار بزرگ است ، و بيرون آنكه مخصوص مردان مىباشد داراى دو قسمت است كه يكى رو به سوى شمال ، و ديگرى رو به جنوب مىباشد ؛ و باغى كه ميان آن دو است آنها را از هم جدا مىكند . سپس قصر حوّا بيگم است كه اكنون آن را كاخ ميرزا رضى مىنامند . اين شاهزاده خانم دختر شاه عباس كبير است كه به عقد ازدواج صدر خاصه درآمد . و ميرزا رضى يگانه پسر اين زن و شوهر بود . صدر خاصه در جوانى درگذشت ، و حوّا بيگم به همسرى يك روحانى ديگر درآمد كه او را به مقام صدر خاصه بركشيدند . حوّابيگم از اين شوهر نيز داراى فرزندانى شد كه دو تا از پسرانش ساكن اين محلّه بودند . هر سه اين پسران را كور كرده بودند . زيرا رسم بر اين است پسرانى را كه از نسل پادشاه در وجود آمده باشند اعم از اينكه از اعقاب ذكور يا اناث باشند مىكشند يا دست كم كور مىكنند . زيرا ايرانيان مخصوصا نسلى را كه از اناث دودمان سلطنت در وجود آمده باشند سخت گرامى مىدارند ، از آنكه جانشينان حضرت پيغمبر جملگى از اولادان دختر وى بودهاند . ميرزا رضى مردى است دارا و دست و دل باز و خوشرو و تمام خلقت . با اينكه قامتش كوتاه است و نابينا شده سيمايى زيبا و گيرا ، و خلقى خوش دارد . نه تنها وى را از حيلهء بصر عارى كردهاند ، بلكه چشمش را برگرداندهاند ، زيرا بيم از آن داشتهاند كه بر اثر نوعى صنعتگرى ، يا تأثرات جسمانى بيناييش باز گردد . چنان كه هنگامى كه چشم را با ميلههاى مسين سرخ شده از آتش كور مىكردند ، گاهى چنين روى مىنمود . كاخ ميرزا رضى خوب مراقبت و نگهدارى شده . آن قسمت كاخ كه مخصوص پذيرايى است ساختمانى بزرگ و چهار گوشه است كه داراى چهار تالار بزرگ است ، و هر كدام رو به يكى از چهار جهت دارد تا در هر فصل به تناسب از يكى از آنها استفاده كنند ، و ميان اين تالارها اتاقهاى بزرگ و كوچك دو طبقه ايست كه در نهايت زيبايى ساخته شده ، و آسمانه و ديوارهاى آنها همه زرنگار است ، و كتيبههايى كه بر گيلويىها نقش شده داراى مضامين و مفاهيمى بسيار بلند است ، و از آن جمله است :