شده بر سر داشتند و بيشترشان با صورت باز نشسته بودند . « 202 » همهء زنها از هر طبقه با دقت كامل مواعظى را كه هرروز در اين مسجد بوسيلهء جدىترين و والامقام‌ترين ملايان يا فقيهان ايراد مىشد گوش مىدادند . اين واعظان بر منبرهائى بلند شبيه آنچه در محل سرودخوانى كليساها ديده مىشود موعظه مىكردند . بدين‌معنى كه پس از بالا رفتن از شش يا هفت پلهء منبر و نشستن بر آخرين آنها مانند موعظه‌گران اروپائى با حرارت تمام و اطوار و حركات دست و سر و بازو به موعظه مىپرداختند . همهء ملايان بسبب ايام عزادارى بشيوهءاى بسيار محترمانه‌تر از هميشه لباس مىپوشند . روى شانه‌ها ، بر پشت و روى شكم پارچهء بزرگ و سياهى مىاندازند كه نوارى از آن به پهناى يك پا تا روى پاهايشان آويخته مىشود . روى عمامه پارچهء سياهى مىاندازند كه تقريبا همهء آن را مىپوشاند . « 203 » ملا در پايان موعظهء خود با بيانى خطابى به مسائلى حزن‌آور گريز مىزند كه اصلىترين آنها طعن و لعن به غاصبان خلافت است . صوفيان يا ايرانيان ، مدعىاند كه خليفهء واقعى پيامبر ، على [ ع ] پسر عم و داماد او يعنى شوهر فاطمه [ ع ] است و خلفاى بعدى حسن و حسين [ ع ] اند كه نوادهء پيغمبر و فرمانروايان واقعى عرب و وارثان به حق اين مقام‌اند . به عقيدهء ايرانيان مسلمانان ملزم به پيروى از جانشينان علىاند و هركه اطاعت آنها را گردن نگذارد از دستورات قرآن محمد سرپيچى كرده است . باقى موعظه تفصيلى از خصوصيات و چگونگى شهادت حسين [ ع ] است كه در جنگى با دشمنان خويش

--> ( 202 ) روسبيان را در دوران صفويه قحبه مىناميده‌اند . به نوشتهء مورخان و سياحتگران شاه عباس اول در لشكركشيهاى خود گروهى از روسبيان را همراه مىبرده و در مواقع عادى نيز - با رعايت مقرراتى - جز در اردبيل آرامگاه جدش - در ديگر شهرهاى ايران آنان را در كار ناشايست خود آزاد مىگذاشته و از آنها ماليات مىگرفته است . اما اين كه بدانها از زنان متشخص و زنان مردم عادى بيشتر احترام مىگذاشتند شايد سخنى عبث باشد چه به نوشتهء بسيارى از سياحتگران زمان نيز اين قبيل زنان مورد تنفر و اكراه عامهء مردم بوده‌اند و خود شاه عباس نيز گه‌گاه آنها را به توبه وامىداشته و به بازگشت به زندگانى شرافتمندانه تشويق مىكرده است . براى اطلاع بيشتر ر ك زندگانى شاه عباس اول مجلد سوم تأليف نصر إله فلسفى صفحات 54 تا 59 ؛ سازمان ادارى حكومت صفوى ؛ حواشى مينورسكى بر تذكرة الملوك ، ترجمهء مسعود رجب‌نيا ، بهمن‌ماه 1334 . - م . ( 203 ) آنچه نويسنده دربارهء لباس واعظان نوشته است به نظر غيرمتعارف مىآيد اما ناگزير ترجمه شد . - م .