غلامحسين افضل الملك
169
سفرنامه خراسان و كرمان ( فارسى )
اين صحراهاى كوير بعض جاها هست كه بلوچها قدرى شن را پس كرده آب بيرون مىآيد . از آنجا آب براى خود برمىدارند و شتر را خار و خاشاك داده خود را بولايتى مىرسانند و باز در آن گودالهاى آب ، شن و ريگ مىريزند كه ديگران ملتفت نشوند و جز طايفهء بلوچ ديگران اين راهها را نمىدانند . اين گودالهاى آب را كه در كوير است اهالى اين نواحى « شند » مىگويند و در كويرهائى كه نزديك ناىبند است « شند عليرضا خان » معروف است و داستان عليرضا خان در چند ورق نوشته خواهد شد . مردم كرمان و يزد اينگونه اراضى كوير را كه بىآب و گياه و نمكزار است لوت با تاء نقطدار گويند و نويسند ، و در نقشهء ژغرافياى ايران هم لوت با تاء منقوطه نگاشتهاند . اهل كرمان گويند از لوت گذشتيم و بلوت رسيديم و از لوت عبور كرديم . لوت بمعنى برهنه و عريان است چون اين اراضى از درخت و گياه و مردم و آبادى برهنه مانده است لهذا آن را لوت گويند . خلاصه صبح به منزل حوض خان رسيديم . حوض خان در ميان دشتى واقع شده كه اطراف آن كوه است . ابدا در اين دشت رعيت و آبادى و مأكولات نيست فقط يك اطاقى براى سايبان ساختهاند براى زوار تالاب و آب انبارى ساختهاند كه يكى مدور است و يكى مربع مستطيل . بسى عميق و بزرگ است روى آنها را با آجر سقف زدهاند . دهنههاى آب انبار و راه پلههاى آن بسى وسيع است . اين دو آب انبار بقدرى آبگير دارد كه در عرض سال تمام قافلهء خراسان و كرمان را با خيول ايشان آب مىدهد . و آب آن بسى گوارا و خنك است ابدا بوى بد نمىدهد . در بهار از آب باران پر مىشود و تا يك سال بكاروانيان آب مىدهد . بانى اين دو حوض كه باعث احياء نفوس است مرحوم گنجعلى خان والى سابق كرمان بوده است كه از امراء نامدار دورهء سلاطين صفويه است . وى مخارج بسيار كرده و اين حوض را در اينجا ساخته و اين منزل معروف بحوض خان شده است . گنجعلى خان بناهاى بزرگ در كرمان گذاشته است كه هنوز باقى است . آبادى كرمان تا اين زمان از او است چار