ميرزا خانلرخان

247

سفرنامه خانلرخان اعتصام الملك ( فارسى )

طبس شهرى است محقر . مشتمل بر قلعهء مربع كه طول آن از دروازهء خيابانى كه طرف شمال شهر است تا دروازهء جنوبى ، هفتصد قدم است . در وسط حقيقى ، چهارسوق بازار است كه حالا از چهارسوق تا دروازهء خيابان ، بازار مسقف و معمور است و از آنجا تا دروازهء جنوبى كوچهء مستقيمى است ولى اطرافش ابنيه و عمارات خرابه است و اين نصفهء شهر ، اغلب خانه‌هايش محقر و مخروبه است . مسجد جامعى دارد كه ميرحسن خان ساخته ، خيلى خوب مسجدى است . مدرسه هم مير حسن خان ساخته . براى مدرسه و طلابش و خليفه ، موقوفات گذاشته است . ارك بسيار قشنگ محكم خيلى خوبى هم دارد كه مير حسن خان ساخته است و از عماراتش دو دست باقى مانده است كه هنوز خيلى خوب و پاكيزه است . باقى خراب شده كسى در ارك ساكن نيست . و اين بناها را در قرب هفتاد سال قبل از اين كرده است . مسجدش هيچ عيب نكرده ، بلكه گويا حالا تازه تعمير شده است . در داخل شهر دو سه هزار خانه بيشتر نيست . مدرسه هم حاجى وكيل ساخته است . خيلى مدرسهء باصفاى خوبى است . طلابش وظيفهء مختصرى از املاك موقوفهء حاجى وكيل دارند ، اگر عماد الملك بدهد . شهر و قلعهء شهر و خيابان بيرون شهر ، همه از بناهاى ميرحسن خان است و همه را با نظم و ترتيب و خيلى خوش اسلوب ساخته است . بيرون دروازهء شمالى شهر ، درب دروازه ، ميدانى است . بعد از آن به محازات دروازه ، رو به شمال به طول دو هزار و سيصد قدم ، خيابانى است مستقيم و منتهى مىشود به باغى كه ميرحسن خان ساخته است ، مسمى به باغ گلشن كه درب باغ و سردر آن روبروى دروازهء شهر است . اگر شب ، چراغى آنجا باشد درب دروازه ديده مىشود . دو طرف خيابان دو نهر آب جارى است در غايت صفا و صافى ، جنبين نهرها درختهاى كوت بسيار كشته‌اند كه همه از موقوفات ميرحسن خان