فهم است و ثانيا ، اينكه پژوهشگران ، خوانندگان و مترجمين امروزى باخواندن كتاب با همان نثر قديمش به حد كمال با نوع ادبيات ، مكالمات روزمره و نحوهء ترجمه در اواخر قرن سيزدهم و اوايل قرن چهاردهم هجرى ، آشنايى پيدا مىكنند » . « 1 » در حالىكه بايد به خاطر داشت متن سفرنامهء شرلى بيش از هر چيز براى مورخ عهد صفوى سياهه‌اى از حوادث سياسى ، آداب اجتماعى و سير و نشيب حركات اخلاقى است تا متن ادبى و بازتاب مكالمات روزمره . به هرجهت ، اين شيوه از طبع آثار در سال‌هاى بعد نيز به منزلهء متون سرگرم‌كنندهء عاميانه با كوشش انتشارات نگاه تداوم يافت و بار ديگر بدون هيچ‌گونه دقت و تقريظ و مقابله سفرنامهء برادران شرلى با متون اصلى انگليسى به سال 1362 ش در معرض آراء دوستداران تاريخ قرار گرفت اما آيا به واقع گره از مشكلى براى جويندهء تاريخى مىگشود ؟ « 2 » از هر دو شرح احوال نكاتى عيان از زندگى آوانس خان مورد توجه پژوهشگران گذشته واقع شده ليكن جنبه‌هاى كم رنگى از حيات و انديشهء آزادىخواهى مساعد السلطنه در دسترس است كه كمتر به آن عنايت شده از آن‌جمله محبت آيين حدس مىزند كه آوانس از همكاران اعتماد السلطنه بوده كه نمونه‌اى از سفرنامهء برادران شرلى را در

--> ( 1 ) . همان ، ص 6 . ( 2 ) . سفرنامهء برادران شرلى ، ترجمهء آوانس ، به كوشش على دهباشى ( تهران : انتشارات نگاه 1362 ) ، 163 ص .