جور و شكنجه تسنن بر روى هم انباشته شده بود ، اين نفرتها يك انرژى متراكم و فروزانى بود كه ، رهبران جديد توانستند آن را استخراج كنند و در خدمت قدرت سياسى خودشان قرار بدهند ، و دادند . بسيار زود و بسيار ماهرانه . ناگهان شيعه‌اى كه ده قرن خودش را در زير شكنجه حكام تسنن ، خلفاى تسنن و سلاطين غزنوى و سلجوقى و خوارزمشاهى و ايلخان و تيمورى و ائمه و قضاوت وابسته به حكومت و نظام تسنن مىيافت ، كه هيچ‌گونه حقى حتى در ابراز عقيدهء مذهبى خودش نداشت ، و در پشت پرده‌هاى تقيه و عمق سياه چال‌هاى زندان همواره احساس خفقان مىكرد ، اكنون قهرمانانى پيدا كرده بود كه مىتوانست عقده‌هاى نفرت و كينهء خودش را با شمشيرهاى بران آنها باز كند ، و احساس يك آزادى مذهبى و رهايى اعتقادى كند . اين رهبران با آشنايى دقيق و تكيه بر اين عقيدهء درونى جامعهء شيعى ، توانستند نظام سياسى خودشان را بر عميق‌ترين اعماق روح و وجدان و انديشهء توده بنا كنند . و براى همين هم هست كه در تاريخ ايران پس از اسلام ، حكومت صفويه نه تنها حكومتى است كه ريشه‌هاى عميق در ميان توده دارد ، و براى همين است كه شاه عباس كه يك سلطان متأخر است ، در افكار و اذهان تودهء شيعى ، يك شخصيت اساطيرى ، در رديف اسكندر و خضر قرار مىگيرد ، مسلما تبليغات و قدرتهاى تبليغى ، ماهرانه نقش بازى مىكنند . » « 1 » صفويه با ادعاى دروغين سيادت و نيز استفاده از تشيع ، در هر حال به ايجاد يك نظم و حكومت متمركز سراسرى در كشور قادر

--> ( 1 ) . تشيع علوى و صفوى ، صفحه 45 و 46 .